|
STN ZEKA VE YETENEN TANIMI
stn zekallar, zihinsel yeteneklerinin yada zekalarının bir ounda akranlarna göre st performans gsteren ya da gizil gce sahip olan , yaratclk yan gl olan ve bir ie baladnda asla vazgemeyene stn zekal denilmektedir.stn zekallar ; geerli ve gvenilir zek testlerinde sürekli olarak 130 ve daha yukar zek bölümü (ZB) salayan; kendi yatlarndan rast gele seilmi bir kmenin %98'inden stn olan çocuklardr.
stn yetenekliler, bir ya da birden ok yetenek alannda yada zeka zelliçinde akranlarndan ok stn performans gsteren ya da gizil gce sahip olan ve diğer alanlarda ortalama yetenee sahip olanlardr. stn yetenekliler zeka bölümü sürekli olarak 120 ve daha yukar olup da gzel sanatlar, matematik ve teknik gibi alanlarda yatlarndan belirgin lde stn olan çocuklardr.
STN ZEKLI VE STN YETENEKL OCUK KMDR ?
Literatrde genellikle stn yetenekli ve stn zekaya sahip çocuklarn yaamlarının ilk yllarndan itibaren gelişim aamalarna normal gelişim standartlar gsterenlere göre daha hzl ulatklar vurgulanmaktadr. Ancak stn yeteneklilik tiplerine göre , bu hzl ilerleme zellii deiebilir, zel bir alanda yetenekli olan ocuun tm gelişim alanlarnda hzl olmas beklenmemelidir. rnein, grsel sanatlar alannda stn yetenekli olan çocuk sadece bu alanda yatlarndan, stn olma zellii gstermekle birlikte, diğer gelişim alanlarnda standart gelişim ritmi izleyebilir (ERSOY ve AVCI 2001: 129). Dolaysyla ncelikle stn zek ve yetenee sahip çocuklarn tespit edilmesi ve yetenek alanlarının belirlenmesi gerekir.
Eer çocuktaki yetenek dzeyi olaann ok ok stndeyse, tanmlamak olduka kolaydr. Herhangi trden bir lm yaplmadan ocuun kabataslak yetenei hakknda bir eyler sylenebilir. rnein, çocuk yandayken temel drt ilemi yapabiliyorsa, drt yandan nce kendiliçinde okumaya baladysa, bu ocuun stn zekal olduunu lm yapmakszn syleyebiliriz. Buna benzer olarak, yanda her trl mzik aletini alabilen ya da olaanst resim yapabilen bir çocukta da olaanst mzik ve resim yetenei bulunduu apak ortadadr. Bu trden çocuklar okul sistemi içinde kolaylkla tannr. Bunlara uygulanacak lmler tanlamadan ok yetenei kantlama biiminde olacaktr. stn zekallarn bir bölümü ise gerek ana-babalar gerekse öğretmenlerince kolaylkla fark edilemez ya da yanl yorumlanabilirler. Yaplan araştırmalar bylesi çocuklarn bazlarının belirli alanlarda stn baar, dierlerinde ise dk baar gsterdiklerini ortaya koymaktadr. Bunlar ounlukla öğretmenleri ve arkadalarnca mantk d davranan ya da acayip fikirleri olan kiiler olarak grlebilirler (ATAMAN 1998: 337-338).
stn yetenekli çocuklarn ileride nemli roller oynayacak yetikinler haline getirilebilmesi için nce, onlarn erkenden bulunmas doru tan konulmas gerekmektedir. Bu çocuklarn bazlar stn geliimleri ve baarlar ile kendilerini daha kolay tannabilir hale getirmektedir. Fakat, bazlarının yetenekleri eitli nedenlerden tr gizli kalmaktadr. Gerekten stn olan yeteneklerini bir trl ortaya koyamamlardr. Her toplumun her kuanda byle gizli kalm, kefedilmeden eriyip gitmi pek ok yetenekli birey bulunmaktadr. Sosyal, ekonomik ve kltrel dzeyi dk ailelerde, aznlk gruplarnda, okula gidememi ya da ok erken ayrlmak zorunda kalm olanlarda stn yeteneklerin fark edilmesi daha g olmaktadr. Hatta okula devam edenler arasında farkna varlmayp tersine kanlarla damgalanm, gerek yetenekleri sonradan ortaya km olanlar bulunmaktadr. Galton, Churchil, Edison bu gruba verilebilecek en nemli rneklerdendir. Bu bakmdan stn yeteneklilerin seimi nemli bir konu olmaktadr (ZSOY ve ark. 1989: 144-171).
Yukarda belirtilenlerle birlikte stn zekal ocuun kesin bir tanlamasnn g olduğu sylenebilir. Ancak onu dierlerinden ayıran belli bal özellikleri yakn evresi (Anne-Baba ve öğretmenleri) tarafından bilinirse onlarn sorunlarna daha sağlıklı zmler getirilebilir.
STN ZEKALI VE ZEL YETENEKL OCUKLARIN ZELLKLER
Zihinsel Gelişim özellikleri:
. eitli alanlarda zel yetenekleri vardr,
. Youn motivasyon gsterebilirler,
. Gelişim basamaklarn yatlarndan nce tamamlarlar,
. Srekli soru sorarlar, merakldrlar, öğrenme ve bilgiye alk duyarlar,
. Ayrntlara dikkat ederler,
. Kendisinin setii konuda veya ilgi alanlarnda bamsz alabilirler,
. abuk ve kolay renirler, kavrama ve aklda tutma süreleri yksektir,
. Birbirini takip eden konular, olaylar dizisi karsnda sonraki adm tahmin edebilir,
. Derin ve geni ilgi alanlarna sahiptirler. Bir alanda rendii konu ile bir baka alanda rendii onu arasında akla yatkn ilişkiler kurabilir,
. Kelime hazineleri zengindir, kelimeleri doru telaffuz eder yerli yerinde kullanrlar, akc bir konumalar vardr,
. Bildiklerini, dndklerini yatlarndan daha iyi ifade edebilirler.
. Bir yknn yada paragrafn ana fikrini yatlarndan daha abuk bulup karrlar,
. Neden sonu ilişkilerini ve benzerliklerini yatlarndan daha abuk ayrt ederler,
. Karmak ve zor problemlerden holanr ve yatlarının zemedii problemleri zebilirler,
. Ders baarlar yksektir,
. Eletirebilme yetenekleri yksektir,
. Orijinal, yaratc ve girikendirler,
. Baarl olduklar alanda yksek performans ve potansiyel kabiliyetlerini tek bana veya birletirerek kendilerini gsterirler.
Sosyal Alandaki Yetenek özellikleri:
. Kendilerine gvenir, kolaylkla sorumluluk alabilirler,
. Yeni ve deiik durumlara kolay ve abuk uyarlar,
. Sosyal etkinliklere katlmaktan holanrlar,
. Duyarldrlar, empati yetenekleri gelimitir,
. Grup içinde lider olurlar,
. Grubun ilerisindedir, yetikinlerle iletiime girmeyi tercih ederler,
. Bakalaryla kolayca ibirlii yaparlar,
. Genelde alak gnlldrler, bakalarna yardm etmekten holanrlar,
. Sınıf arkadalar tarafından yeni fikir, bilgi kayna ve grup lideri olarak grlrler,
. Okula severek giderler. alkandrlar, amalarna ulamaktan ve baardan zevk duyarlar,
. Gl bir konsantrasyona sahiptirler. Azimli ve sabrldrlar,
. Sorumluluk duygular gelimitir. Sorumluluk almay ok ister ve bunu yerine getirmekten holanrlar,
. Espri yetenekleri vardr, fkra anlatmaktan holanrlar,
. Yaratc ykler anlatr ya da yazarlar,
. Deiik konularda okur ve zor metinleri okumaktan keyif alrlar,
. Sosyal problemlerde araştırma, uygulama, hipotez oluturma anlaml sonulara varma, yazl yada szel sunular için sonular etkin bir biçimde dzenleme yeteneine sahiptirler.
stn yetenekli çocuklarnda tpk diğer çocuklar ya da insanlar gibi farkllklar, ve zellemi alanlarda daha belirgin olan yetenekleri olabilmektedir. Bu nedenle stn yetenekli çocuklar terimine zel yetenekli çocuklar eklemesi yaplmaktadr.
Mzik Alanndaki Yetenek özellikleri:
. Ritim ve melodiye diğer çocuklardan fazla tepkide bulunurlar,
. Mzikle ok ilgilenirler. Kaset, CD dinler, nerede mzik etkinlii varsa ona katlmak isterler,
. Mzik paralar bestelemeye byk istek ve aba gsterirler,
. Bakalar ark sylerken onlara katlmaktan holanrlar,
. Duygu ve dncelerini anlatmak için sk sk mzii ara olarak kullanrlar,
. eitli mzik aletleri ile ilgilenir, onlar almay denerler,
. arkclar ve mzik paralar ile ilgili koleksiyonlar yaparlar,
. Dinledii arky ksa zamanda renir, anlaml ve uygun şekilde sylerler.
Resim Alanndaki Yetenek özellikleri:
. eitli konularda ve diğer çocuklarn yaptndan deiik izimler yaparlar,
. Resimlere derinlik verir ve paralar arasında uygun oranlar kullanrlar,
. Resim yapmay ciddiye alr ve bundan haz duyar ve buna ok zaman harcarlar,
. Dier insanlarn yapt resim almalarna ilgi duyarlar,
. Dierlerinin eletirilerinden holanr ve yeni eyler renirler,
. Resmi kendi yaantlarn ve duygularn ifade etmek için baarl bir şekilde kullanrlar,
. amur, sabun ve plastilin vb. yumuak gerelerle boyutlu figrler yapmaya zel bir ilgi gsterirler.
Matematik Alnndaki Yetenek özellikleri:
. Verilerin ele alnmasnda, düzenlenmesinde gze arpan yetenee sahiptirler,
. Orijinal yorumlar yaparlar, zihinsel eviklie sahiptirler,
. Yazl iletiimden ziyade szl iletiimi tercih eder ve fikirlerin iletilmesinde gze arpan yetenee sahiptirler,
. Aynı problemi farkl yntemlerle zebilirler,
. Olaan d matematiksel ilemler yapar, gayret gerektiren olaand problemler sorarlar,
. Problemi ksa sürede zer, uygulamaya, analize, senteze ve değerlendirmeye odaklanrlar,
. Matematii baka kategorilere entegre edebilirler.
. Yanl ve doruyu seme gleri fazladr.
. lgisiz gibi grnen ilemler arasında ilgi kurarlar.
Fen Alanndaki Yetenek özellikleri:
. Fikir ve hipotezleri test etmeye yönelik deneyler yaparlar,
. Fen ve teknik aralar kullanabilir ve bunlara vakf olurlar,
. Yerinde ve yeterli veri seer, bunlardan karmlar yaparlar,
. Fikirleri hem niceliksel hem de niteliksel ifade edebilirler,
. Fen bilgisini toplumsal deiim için kullanr ve uygularlar,
. Bilimsel gzlem, veri toplama ve yorum yapma becerileri vardr,
. Problemlere yönelik duyarlla, yeni fikirler geliştirme yeteneine ve değerlendirme yeteneine sahiptirler,
. Yksek dzeyde mekanik düşünme yeteneine sahiptirler, uzay ilişkilerine ilgi duyarlar,
. Fen bilgisi konusunda otorite olan kaynaklar tarar, fen raporlarn yorumlayarak bir ilgi zemini olutururlar.
Ancak bu çocuklarn yukarda saylan olumlu özellikleri yannda sınıf ynetimi asndan bir takm olumsuz özellikleri de bulunmaktadr;
stn zekal ve yetenekli çocuklarn karakteristik özellikleri vurgulanrken belirtildii gibi bu çocuklarn byk bir ounluu yksek enerjiye sahip kimseler. Bunlar yerlerinde duramaz, sürekli yenilik, hareket isterler. Dierlerinden ok farkl niteliklere sahiptirler. Bu nedenle de normal sınıf ortamnda eitli olumsuzluklara neden olabilirler. Bunlar u sebeplerden kaynaklanabilir:
&Bu çocuklarn bilgi, ilgi ve beceri dzeyleri ayn yataki ortalama Öğrencilerin hayli tesindedir. Bilgi, ilgi ve becerileri dzeyinde ihtiyaçlar karlanmazsa abuk sklr ve snfta huzursuz, yerinde duramayan bir duruma gelirler.
&Bilgi, ilgi ve beceri dzeyleri yksek olduundan snflar ve yalarndan umulmayan konularla ilgilenip soru sorabilirler.
&Herhangi bir konu ilenirken yanlgy bulmak, eletiri, itiraz gibi tepkiler vermeleri olaandr.
&Konumay severler. Gerek ders dnda kme tartmalarnda, gerekse ders esnasnda snfn ynetimini ve konuma dzenini salamak olduka zordur.
&Baz durumlarda yaptklar tepkiler "garip, anormal" grnebilir. Gerekte bu durum yalarının hayli tesinde bir alglama ve değerlendirme gcnn sonucu olabilir. Einstein'nn alt yandayken geit treninde grd askerlere bakarak, "Bunlar gibi makine olmak istemiyorum" diye alamas gibi.
&mgesel etkinlikleri gldr. Bunun sonucu olarak imgesel yaantlarn gerek yaantlar ile karlatrabilmeleri olaandr. Bu durumda hem gerei hayalden ayrabilmeleri hem de imgelerini ncelikle yaratc etkinliklerde kullanmalar için gerekli rehberlik yaplmaldr. (EN 1979: 217-218).
&Bu çocuklar, genellikle kendilerini yatlaryla ayn seviyede grmezler. Bir ksm tecrit edilmilik veya bir keye itilmilik hissine kaplrlar. ine kapanklklar sebebiyle arkada saylar birka gemeyebilir. Okullardaki dersler onlar skabilir. Bunlardan bazlar, yatlaryla birlikte olabilmek için yeteri kadar baarl olmak istemeyebilir. Eer duygular beslenmezse, toplum dnda kalabilir hatta sua meyilli hale gelebilirler. Yetikinler bu çocuklarn zel ihtiyaçlarn fark edip potansiyellerini deerlendirebilmeleri için onlara yardmc olmaldrlar. stn yetenekli çocuklar, birbirleriyle ok etkili ve verimli bir iletiim kurabilmekte, bylelikle anlalmaz olma skntsndan bir derece kurtulmaktadrlar. Dolaysyla bu çocuklarn katldklar ortak proje ve programlarn nemi byktr. Tecrbesiz anne ve babalarn evdeki stn yetenekli ve hnerli çocuklaryla ilgilenmesi hi de kolay olmaz. özellikle okul ncesi dnemde byle bir ebeveyn yardma ve rehberlie muhtatr.
STN ZEKALI VE ZEL YETENEKL OCUKLARIN SINIF YNETM VE DERS BAARISINDA RETMENE DEN GREVLER
Bu tip çocuklar için sınıf öğretmeninin renim görevlerinin dnda ek renim programlar hazırlamas gerekir. Snfn seviyesi onlarn seviyesinden ok aada kalabilir. Aada belirtilen noktalar dikkate alnarak çocuklarn daha iyi gelişmelerine daha iyi yardmc olabilmek için sınıf öğretmeni;
&ocuun alma ve devlerini snfn ilemekte olduğu konularda ve ayn tempoda tutmaya almamal, onun g ve sratine uygun devler vermelidir.
a. devlerde tekrara ve altrmalara fazla yer vermemelidir.
b. Daha ok problem çözme tekniçini gerektiren devler vermelidir.
c. Yar teknik malzemelerin okunmas, zetlenmesi, baz aralarn modellerinin yapm, emalarının izimi ve onlarn alma kurallarn aklama devleri verilmelidir.
&Tartma, proje ve dramatizasyon almalarna nem verilmelidir.
&Tasnif, organize etme ve maddelendirme olana veren frsatlar hazırlanmaldr.
&Ders etkinliklerinde kitabi etkinliklerden ok, geni gzlem ve deneylere yer verilmelidir.
&Kendilerine zg ilgileri olduundan grupla olduğu kadar bireysel almalara da nem verilmelidir.
&Öğrenciyi okul ii ve d etkinliklere ynlendirmelidir.
&nderlii gerektiren ya da nderlii geliştirmeye frsat verecek almalara katlmas için tevik edilmesi gerekir.
&Bu tip ocuun baarsn, sınıf arkadalarn kendi öğrenme g ve srati ile karlatrmaldr.
&Anne ve baba ile bu konuda ibirlii yapmal, onlara çocuklarn ihmal etmeden ve gurura kaplmadan yetitirmek için gerekli anlay kazandrmaya almaldr.
&leri renim için en uygun yolun seilmesinde uzmanlarla ibirlii yaplmal.
&Bu çocuklarda stnlk duygusunu yaratmak, ayn "aalk duygusu" kadar zararl sonular dourur. çocuk arkadalarn ve evresindekileri aa grr ve toplumda yalnz bir kii olarak yaamna devam etme tehlikesi ile kar karya kalr. Onun için stnlk duygusunun çocuklarda yaratlmamasna azami dikkat sarf edilmelidir.
&Akademik konular için resim, mzik, beden eğitimi gibi dersler ihmal edilmemelidir.
&Snf öğretmenlerinin benlik duygularının gl, onurlu ve yksek iradeli olmas gerekir. Kendilerine deer ve nem verdikleri kadar bakalarının benliklerine de deer ve nem veren, onlara sayg duyan, onlar destekleyen, onlara gvenen kimseler olmalar gerekir. Esnek olan, yeni fikirlere ak olan, entelektel, edebi ve kltrel konulara ilgili kimseler olmalar gerekir. Bilgilerini artrmak, yenilemek, gayretinde olan, baarya tutkun, akl, evkli ve istekli; hassas ve anlayl olan kimseler olmalar, mkemmeli arayan ve kendini buna adam, bilinli ve sorumluluk stlenmekten korkmayan nitelikte olmalar gerekir.
&Baskc ve kollayclktan ziyade yol gsterici olan otoriterlikten daha ok demokratik olmay tercih eden kimseler olmalar gerekir. Sonulardan ok ileyile ilgilenen, kuralclktan ve gelenekilikten daha ziyade yenilişkilik ve deneyimcilii n planda olan kimseler olmalar gerekir.
&Kendilerine has, esnek ve Öğrencinin isteklerini n plna karan programlar geliştirip uygulayan; scak msamahakar bir atmosfer oluturan; bireylere göre farkllaan stratejiler uygulayan; kiilerin imajlarna sayg duyan ve pozitif davranlar destekleyen; onlarn inan ve deerlerine saygl olan; hayal gcne ve retkenlie sayg duyan, dersin entelektel seviyesini tutan; ferdiyeti davranlara ve kiiliklere saygl olan; konularna son derece hakim olmann yannda, daima kendilerini yeni temel, bilgi ufkunu geniletmeyi ihmal etmeyen; Öğrencilerine inanan, gvenen ve onlara eit davranan kimseler olmalar gerekir.
&Snf öğretmenleri bu çocuklarn daha farkl eğitim programlarndan nasl faydalanacaklar konusunda çocuklar ve velileri bilgilendirmesi faydal olacaktr. Bu konuda stn beyin gcn geliştirme, yararlanma amacıyla Milli Eğitim Bakanl Özel Eğitim Rehberlik ve Danışma Hizmetleri Genel Müdürlüğü'ne bal olarak eitli illerimizde bilim ve sanat merkezleri projesi pilot uygulamalarla stn veya zel yetenekli çocuklarn; yeteneklerinin farknda olmalarn salayarak mevcut yetenekleri dorultusunda kendilerini geliştirmeleri, kendileriyle ilgili olumlu benlik saygs geliştirmeleri, yaratclklarn en st dzeyde kullanma becerisi edinmelerini salamak amacıyla almalarna balamtr.
&stn zekal ve yetenekli bireyin tanlanp deerlendirildikten ve potansiyeli belirlendikten sonra gereksinimlerini en iyi şekilde karlayacak eğitim programna ve hizmetine verilmelidir. Salanacak eğitsel hizmetler ise ana balk altnda toplanabilir.
Hzlandrma: eitli uyarlamalarla bir programn normal sürecinden daha nce tamamlanmasdr. Okula erken balama, sınıf atlama, ileride olduğu derslerde sınıf atlama, birka sınıf birletirme, program süresinden daha ksa sürede tamamlama, kurslar alma ve seminerlere katlma gibi pek ok şekilde uygulanabilmektedir. Ebeveynler, öğretmenler ve yneticiler genellikle stn yetenekli çocuklarn hzlandrma programna dahil olabilmesinde yeterli sosyal, duygusal, fiziksel ve motor olgunluktan yoksun olduklarn dnmektedir. Ayrca hzlandrma program ocuun yatlaryla iletiim kurma gereksinimlerine cevap verememektedir. Öğrenciler, bamsz alma yeteneinden, yoksun olmaktadrlar. Bununla beraber hzlandrmann en avantajl yan, çocuklarn sklmasna frsat vermemesidir. Bu nedenle, çocuklar eğitim programna ok istekli katlmaktadr.
Gruplama: Gruplamann, normal snflardaki stn yetenekli Öğrenciler için kme gruplandrmalar, zel bir sınıf gruplandrma, zel bir okulda gruplandrma, kaynak odada gruplandrma ve kaynak merkezlerinde gruplandrma, zel seminerler, zel yan kurslar, eitli alma merkezlerindeki (mzeler, niversiteler, bilim laboratuarlar ve endstri gibi) zel almalar eklinde uygulamalar bulunmaktadr. Bu tip zel gruplandrmalar uygun olarak düzenlendiçinde çocuklarn yeteneklerini geliştirmede belirgin dzeyde baar saland, çocuklarn bu uygulamalarla benlik kavramlarının gelitii grlmektedir.
Zenginletirme: Normal sınıf programnda stn yetenekli Öğrencilerin özelliklerine ve gereksinimlerine uygulamalar yaplmas esastr. Bunun için normal sınıf içinde farkllatrlm öğrenme deneyimlerinin plnlanmas gerekmektedir. Yatay ve dikey olmak zere iki trl zenginletirme yaplabilmektedir. Yatay zenginletirmede etkinlik ve ders trn artrma sz konusudur. Dikey zenginletirme ise o konu ile ilgili derinlemesine almalar yaplmaktadr. Zenginletirme 1930'lardan bu yana stn yetenekli Öğrencilere akranlaryla bir arada olup sosyalizasyon olana salamas asndan nemli grlmekle birlikte diğer eğitsel dzenlemeler ile karlatrldnda st seviyede bir performans ortaya karmad grlmektedir. Bu yaklamn uygulanabilmesi ise retimin konu ile ilgili yeterlilie sahip olmasna baldr (ERSOY ve AVCI: 136-137).
Yukarda belirtilen niteliklere bir öğretmenin ok ksa bir sürede sahip olmas belki g grlebilir. Bunlarn bir ksm ftri, bir ksm da deneyim ve iyi bir eğitimle elde edilebilecek özelliklerdir. Ancak buradan stn zekallarn öğretmenleri de stn zek ve niteliklere sahip olmaldr gibi bir sonu kartlmamaldr. Ortalama bir öğretmen eitli alardan stn zekallara kaynaklk ve nderlik yapabilir
&stn yetenekli bir ocuun yetimesindeki kilit nokta saygdr; farklla sayg, fikirlere sayg, hayallerine sayg. Kabiliyetlerin yeermesi için zel mfredatlar, yazlmlar ve programlar yannda huzurlu, emin ve scak bir aile ve okul ortam da gereklidir
|
