Hazırlayan..
		Salih Faik GÜRBÜZ Psikolojik Danışman

1. Madde bağımlılığında bilinmesi gereken temel kavramlar nelerdir?
2. Bağımlılığın tanımını yapar mısınız?

1. Bağımlılık
1. Bağımlılık ile ilgili temel kavramlar
1. Maddenin kötüye kullanımı
1. Kişinin kendine,hayatına ve çevresine zarar verecek tarzda madde kullanmasıdır.Madde kullanımı kişiye zarar verdiği halde madde kullanımı devam etmektedir.Bunlar arasında okul başarısızlığı,ailesel ve yasal sorunlar sayılabilir.
2. Bağımlılık
1. Kişinin kullandığı maddeyi bir çok kez bırakma girişiminde bulunmasına rağmen bırakamaması,giderek madde dozunu artırması,kullanmayı bıraktığında yoksunluk belirtilerinin ortaya çıkması,zararlarını görmesine rağmen madde kullanmayı sürdürmesi,zamanının büyük bölümünü madde ile geçirmesi ile belirli bir durumdur.
3. Tolerans
1. Kullanılan madde miktarının giderek artırılmasıdır.
4. Relaps
1. Madde kullanımı bırakıldıktan sonra kişinin tekrar madde kullanmaya başlamasıdır.
5. Yoksunluk
1. Madde kullanımı bırakıldığı zaman ortaya çıkan fiziksel ve ruhsal sorunlardır.
6. Zehirlenme(Entoksikasyon)
1. Kullanılan maddenin etkisini göstermesidir.Bir tür sarhoşluk hali olarak tanımlanabilir.
2. Bağımlılık ile ilgili sık sorulan sorular ve yanıtları nelerdir?
1. Yalnız iradesiz kişiler mi bağımlı olur?
2. Uyuşturucu bazı ülkelerde neden serbest?
3. Bağımlılar iyileşebilir mi?
4. Uyuşturucu herkesi aynı mı etkiler?
5. Bir kere denemekle ya da ara sıra kullanmakla bağımlı olunur mu?
6. Maddelerden bahsetmek kullanımı teşvik eder mi?
7. Kimler bağımlı olur?
8. Sadece damar yoluyla alınan maddeler mi uyuşturucudur?

Sık Sorulan Sorulara Yanıtlar

1. Bağımlılığın irade ile ilgisi yoktur. Hiç kimse yola “Ben bağımlı olacağım!” diye çıkmaz.
2. Uyuşturucu olarak sadece Esrar Hollanda da, diğer uyuşturuculara geçişi engellemek için serbesttir.
3. Bağımlılık tam olarak iyileşmez ama düzelir. Bağımlılık ömür boyu süren bir hastalıktır.
4. Uyuşturucu herkesi farklı etkiler. Etkilerin ortaya çıkış süresi ve yoğunluğu bireyler arası farklılık gösterir.
5. Bir kere denemekle ya da ara sıra kullanmakla bağımlı olunur. Bağımlılığın ilk adımı bir kere kullanmaktır,
6. Maddelerden bahsetmek kullanımı teşvik etmez. Hayır, çocukların bakış açınızı öğrenmelerini ve doğru bilgilenmelerini sağlar.
7. Herkes bağımlı olabilir.
8. Her madde bağımlılık yapabilir.

Çocuklarımız zararlı maddelerle ne zaman tanışmaktalar?

1. SİGARAYA BAŞLAMA YAŞI: 10
2. ALKOLE BA ŞLAMA YAŞI : 11            
3. UYUŞTURUCUYA BAŞLAMA YAŞI: 12

Bağımlılık yapan maddeler nelerdir?
Bunların özelliklerini biraz açıklar mısınız?

1. Sigara                                         
2. Esrar
3. Eroin
4. Kokain
5. Kafein
6. Lsd/ghb/pcp/ice
7. Bazı kaktüsler
8. Alkol
9. Uçucu maddeler
10. Ecstasy
11. Morfin
12. Akineton
13. Rohypnol
14. Mantarlar

Sigara

1. Sigaranın neden olduğu hastalıklar:
1. Kalp damarlarında tıkanıklık,
2. Bronşların daralması sonucu akciğer rahatsızlıkları,
3. Beyin damarlarında tıkanma ve buna bağlı felç,
4. Ayak ve bacak damarlarında tıkanma.
2. Sigara içenlerde;
1. Akciğer kanseri olma riski 22 kat,
2. Mesane kanseri riski iki kat,
3. Bronşit riski 10 kat,
4. Kalp hastası olma olasılığı 3 kat daha fazladır.
3. Gebelikte sigara ya da tütün kullanımı;
1. Erken doğuma
2. Bebek ölümüne
3. Düşük doğum ağırlığına neden olmaktadır.
4. Sigara içenlerde içmeyenlere göre esrar kullanma riski 8 kat fazladır.

Tütün  endüstrisi sigarayı popüler kültürün bir parçası haline getirmek için

• Filmleri
• Televizyonu
• Müziği ve
• İnterneti

Kullanmaktadır

Alkolün Etkileri

1. Bağımlılık,
2. Midede gastrit ve ülser,
3. Karaciğerde büyüme, yağlanma ve siroz,
4. Bağırsaklarda vitamin emiliminin azalması ve beslenme bozuklukları,
5. Sinir hücrelerinde hasar ve felç,
6. Kas güçsüzlüğü ve
7. Bunama

Esrar

1. Kahverengi, preslenmiş tabakalar halinde satılır.
2. Ot, joint, marihuana, gubar gibi isimlerle anılır ve sigara gibi içilir.
3. Gevşeme, rahatlama, görme ve duyma duyularında artış, reflekslerde bozukluk ve dikkat dağınıklığına yol açar.
4. Akciğer kanseri, bronşit ve unutkanlığa sebep olur.
5. Bağımlılık yapar
6. Genellikle diğer uyuşturuculara geçiş maddesidir.
7. En sık kullanılan maddelerden birisidir.
8. Hint keneverinden elde edilir.
9. Alan kişide renk,ses ve zaman algısında değişiklikler gözlemlenir.
10. İştah artar.
11. Muhakeme bozulur.
12. Konuşkanlık gözlenir.
13. Alınmadığı zaman yerinde duramama,sinirlilik,huzursuzluk,gerginlik,iştah kaybı,uykusuzluk gözlenir.

Uçucu Maddeler

1. Tiner, bali gibi maddeler.
2. Çakmak gazı, kuru temizlemede kullanılan maddeler, benzin, Tipp-ex, uhu, oje gibi maddeler.
3. Ciddi bir sarhoşluk, denge bozukluğu, yürüme güçlüğüne neden olabilirler.
4. Baş ağrısı, bulantı, kusma, tıkanma ve boğulma, ani ölümler meydana gelebilir.
5. Dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü, kavrama yeteneğinde bozulma gibi olumsuz etkileri vardır.
6. Beyinin yapısını değiştirirler.
7. En sık kullanılan tiner,bali ve benzeri yapıştırıcılar,tüp gaz ve benzin gibi uçucu maddelerdir.
8. Tiner ve yapıştırıcılar toluen adı verilen bir kimyasal madde içerir.Toluen oldukça toksik bir madde olup, zehirlenmeye ve bedensel zararlara yol açar.Tolerans hızla gelişir ve bağımlılık orta ve yüksek arasındadır.
9. Bir kumaşa emdirilir yada bir poşet içinden koklanarak kullanılır. 

Ecstasy

1. Tablet ya da kapsüller halinde satılır. Üstünde kuş, fil, gülen surat, Mitsubishi amblemi gibi resimler vardır.
2. Ex, İx, kanat, uçuş, balık gibi sokak adları vardır.
3. Enerji artışı, canlılık, algıda artış, karşı cinse yakınlık hissi ortaya çıkar.
4. Koordinasyon bozukluğu, vücut ısısında artış, kan basıncında artış, böbreklerde hasar, kalp ritminde bozukluğa neden olur.
5. Ölüm vakaları genellikle yüksek ateş ve aşırı sıvı kaybından olmaktadır.
6. Kişi bir süre sonra onsuz eğlenemediği için bağımlı hale gelir.

Eroin

1. Açık kahverengi renkte, toz halinde satılır
2. Toz, beyaz, H (eyç) adı verilir.
3. Buruna çekilerek, damardan enjekte ederek (shot), buharını içe çekerek (kaydırma) ve sigara biçiminde (koreks) kullanılabilir.
4. Gevşeme, hareket ve konuşmada yavaşlama, göz bebeklerinde küçülme, yüzde kızarıklık gözlenir.
5. Etkisi 6-8 saatte geçtiği için gün içinde 3-4 kez kullanma zorunluluğu ortaya çıkar.
6. Yüksek dozda alındığında solunum yavaşlar, koma hali başlar ve kişiyi öldürür.
7. Alınmadığı zaman burun akıntısı, halsizlik, uykusuzluk, kas ağrıları ve kramplar görülür.

İlaç Olarak Kullanılan Ancak Bağımlılık Yapabilecek Maddeler

1. Eczanelerde yeşil ve kırmızı reçete ile satılan ilaçlardır.
2. Diazem, Nervium, Xanax, Tranxilene, Ativan, Rivotril, Akineton, Rohypnol ve Lomotil gibi...
3. Alındıkları zaman rahatlama ve gevşemeye yol açarlar.
4. Reflekslerde zayıflama ve uyku hali belirir.
5. Alkol ile alındıklarında etkileri daha da artar.
6. Bu ilaçların etkileri rahatlama,kaslarda gevşeme,anksiyetede azalma,uykulu hal olarak sıralanabilir.
7. Sokaklarda roş yada roş 2 diye adlandırılır.

Ülkemizde en çok hangi madde türü hangi yaş grubunda en sık kullanılmaktadır?
Madde kullanımı oranı dünyada ve ülkemizde nedir?

1. Uçucu madde kullanımı 1950’ den beri dünyada çocuk ve ergenlerde görülen bir madde kullanımıdır.Daha çok düşük sosyo-ekonomik sınıflar,parçalanmış aile çocuklarında göze çarpmaktadır.
2. Uçucu madde kullanımı sıklığı ülkelere göre farklılık göstermektedir.Genellikle    6-16 grubunda daha yaygın olmaktadır.
3. Yaklaşık 29 ülkede yürütülen bir çalışmaya göre uçucu madde kullanımı                                           Hırvatistan’da %14,Danimarka’ da %7, İtalya’ da %9 , A.B.D’ de %20,İngiltere’ de %18 olarak saptanmıştır.
4. Türkiye’de ilk ve orta öğretim öğrencilerinde madde kullanımının yaygınlığını amaçlayan araştırma bulgularına göre ilköğretim öğrencileri arasında yaşam boyu en az bir kez uçucu madde kullanımı %3.2, ortaöğretim öğrencilerinde %5.2 dir.
5. Son yıllarda ülkemizde uçucu madde kullanımının arttığı bilinmektedir.1998 yılında uçucu madde kullanımı%3.4 iken bu oranın arttığı gözlemlenmektedir.

Sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel nedenler madde kullanımını nasıl etkilemektedir?

1. Madde kullanımına neden olan psiko-sosyal özellikler
1. Psikolojik ve tıbbi sorunların ağırlıklı olarak yaşanması tedaviyi olumsuz yönde etkilemektedir.
2. Ailenin ciddi sorunlar yaşaması ve gerekli desteği gösterememesi.
3. Kişilik ve davranış sorunlarının olması.
4. Düşük sosyo-ekonomik düzey ve sosyal desteklerin zayıf olması.
5. Eğitim düzeyinin düşük olması
6. Bazı maddelere ulaşmanın kolay olması.
7. Sokak kültürünün izlerini değiştirmenin oldukça güç olması.

Maddelerin fiziksel ve ruhsal etkileri nasıldır?Tolerans artıkça yani madde dozu artırıldıkça etkiler de değişir mi?

1. Maddelerin fiziksel ve ruhsal etkileri
1. Düşük doz: Neşelenme, Kendini iyi hissetme
2. Orta doz: Şaşkınlık,algılama bozukluğu,halüsinasyonlar,agresif ve tehlikeli davranışlar
3. Yüksek doz: Merkezi sinir sisteminin baskılanması,denge bozukluğu,konuşma bozukluğu,dalgınlık,nöbetler
1. Çarpıntı
2. Solunum güçlüğü
3. Baş dönmesi
4. Baş ve karın ağrısı
5. Kas zayıflığı
6. Bulantı
7. Burun kanaması
8. Dışkı ve idrar tutmada güçlük
2. Vücut organlarımız bundan nasıl etkilenir?Etkileri ağır mıdır?
1. Beyin korteks bölgesi:Zihinsel yetersizlikler,bozulmuş yargılama yetisi
2. Beyincik:Hareketlerin yavaşlaması,denge bozukluğu,sakarlık
3. Beyin hippocampus bölgesi:Hafıza bozukluğu yeni bir şey öğrenememe
4. Dolaşım sistemi:Çarpıntı
5. Karaciğer:Karaciğer hasarı
6. Böbrek:Böbrek yetmezliği

Madde kullanımını etkileyen çevresel etmenler

1. Ulaşılabilirlik: Örneğin nalburdan kolaylıkla tiner ve bali gibi maddelerin alınabiliyor olması madde kullanımını kolaylaştırmaktadır
2. Arkadaş grupları: Madde kullananın olması madde kullanımını artıran etkenlerden birisidir.
3. Onay görme: Eğer bir kişi madde kullanımında dolayı onay gördüğü bir ortamdaysa, madde kullanım sıklığının arttığı bir çok çalışmada gösterilmiştir.
4. Toplumun dışlaması:  “Tinerci” toplumun sokakta yaşayan çocuklar için geliştirdiği ve olumsuz bir önyargıyı taşıyan bir kavramdır.Bu tür kavramlar çocuğun toplumdan uzaklaşmasını marjinalizasyonunu sağlayacaktır.
5. Toplumun fazla sahiplenmesi: Çocuklara para verilmesi onların sokakta yaşamasını pekiştiren bir durumdur.Aldıkları para sokağı cazip kılmaktadır.

Madde kullanımının sonuçları

1. Fiziksel sonuçlar
1. Kazalar
2. HIV,Hepatit C virüsünü kapsayan enfeksiyonlar
3. Kötü beslenme
4. Karaciğer,akciğer,sinir sistemi gibi vücudun farklı bölgeleri için tehlikeler
5. Kanser
6. Ölüm
2. Psikolojik sonuçlar
1. Yaşam biçimi ve ilgileri sınırlama
2. Depresyon
3. Hafıza ve dikkat problemi
4. Deliryum
5. Ruhsal bozukluklar
3. Sosyal sonuçlar
1. Toplum tarafından reddedilmek
2. Şiddet görme ve gösterme
3. İş başarısızlıkları ve kaybı
4. Madde elde etmek ile ilişkili suçlar

Madde kullanan bir kişiye nasıl yaklaşmalıyız?
Madde kullanan kişiyi kabul etmek ve değişime inanmasını sağlamak.Çocuğun içinde yaşadığı durumu,onun seçtiği yaşamı,düşüncelerini ve görüşlerini öncelikle kabul etmemiz gerekir.Kabullenmek onaylamak değildir.Kabullenmek onun duygularını, davranışlarını,tepkilerini anlamak ve onu olduğu gibi kabul etmektir.Ancak değişim yaşamın içinde doğal bir süreçtir. Hedef onu kabul etmek ve değişime inanmasını sağlamaktır.

1. Genel yaklaşım ilkeleri
1. Yargılanmamalı,eleştirilmemeli,yaftalanmamalıdır.
2. Maddenin yaşam üzerindeki olumsuz etkisini anlamasına yardımcı olunmalıdır.
3. Kendine güvenmesi sağlanmalıdır.
4. Yaşamı ile ilgili sorunların sorumluluğu kendisine bırakılmalıdır,bizler bu sorumluluğun  sınırlarını çizmeliyiz.
5. Emretmemeli,yönetmeye kalkmamalı, ders vermemeli,tehdit etmemeliyiz.
6. Mantıkla iknaya kalkmamalıyız.

Madde kullanan bir kişiyle iletişime geçerken nelere dikkat etmeliyiz?
Madde kullananlarda gözlemlenen bazı genel davranışlar ve yaklaşım

1. Talepkardırlar:Talepler belli kurallar içerisinde yerine getirilebilir.
2. Israrlı davranırlar: Israrla söylediğinizin arkasında durun.
3. Kızdırmaya çalışırlar: Onların bilmeden yaptıkları bu tuzağa düşmeyin.
4. Sizinle aradaki mesafeyi zorlarlar: Mesafeyi siz kurun ve bozulmamasına çalışın.
5. Gururunuzu okşarlar: Gerçekçi olun ve daha sonra yaşayabileceğiniz hayal kırıklığı ve başarısızlık duygusuna hazır olun.
6. Çok çabuk karar verirler ve değiştirirler: Onların karar süreçlerine ayak uydurmayın.Kararlarını ertelemelerini sağlayın.
7. Duygusal dalgalanmalar gösterirler: Siz stabil olun bırakın o değişsin.
8. Tartışmaya hazırdırlar: Tartışmaktan kaçının.Tartışma beraberinde savunmayı getirir,madde içme ve kullanma davranışında değişiklik oluşmasını sağlamaz.

Kurum içinde dikkat edilecek noktalar

1. Çocuk kuruma maddeli geldiği takdirde maddenin etkisi geçinceye kadar diğer çocukların arasına yerleştirmemek ve uzak tutmak uygundur.
2. Kurumda düzenli aramalar yapılarak madde ve kesici aletler araştırılmalıdır.
3. Kuralları uygulamayı öğrenmek ve uymak her bağımlı için tedavinin ana kuralıdır.
4. Bu çocukların bir bağlanma sorunu olduğu göz önüne alınarak kurumda çalışanlara tek tek bu çocukların sorumluluğu verilmelidir.
5. Madde bağımlılığı tedavisinde en önemli etkenlerden birisi kişinin zamanı yapılandırmayı öğrenmesidir.Çocuklara düzenli ve sık faaliyet yaptırmalı ve boş zamanlarının kalmaması sağlanmalıdır.
6. Çocukluk ve ergenlik döneminde kurallara uyumda zorluk çekileceği göz önüne alınmalı belirli çerçevede esneklik sağlanmalıdır.
7. Bazen içerdeki çocuklarla konuşmak için dışardan madde etkisi altındaki çocuklar gelebilir ve madde verebilir bu durumda kurumda kalan çocukları onlardan uzak tutmaya çalışın.
8. Ailenin yanı her zaman güvenli değildir.Madde kullanan bir ebeveynin varlığı her zaman tehlikelidir.
9. Grup çalışması çocuklar ortama alıştıktan sonra yapılmalıdır.

1. Madde kullanımı ve suç arasındaki ilişki

            Madde kullanımıyla suç arasındaki ilişkiyi açıklayan etkenler aşağıda belirtilmiştir.

1. Madde kullanıcıları marjinal insanlardır.Toplum kurallarına uymama eğilimi taşırlar,bir alt kültür oluştururlar.
2. Yasal olmayan madde kullanımı tek başına bir suç teşkil etmektedir.
3. Madde satın almak için para bulmak amacıyla da suç işleme oranı oldukça yüksektir.
4. Madde kullanıcılarının ailesel,kültürel ve kişisel özelliklerinin de yasalara karşı gelme davranışında rol oynadığının önemli bir göstergesidir.
5. Davranım bozukluğu,antisosyal kişilik ve agresif davranışlar suçla yakın ilişkili ruhsal sorunlardır.Madde kullanıcılarında bu ruhsal sorunların görülme sıklığı,toplumla karşılaştırıldığında oldukça yüksektir.
6. Madde kullanıcılarının risk alma davranışı oldukça yüksektir.Suçta yine risk alma davranışının bir parçası olarak gözlenmektedir.
7. Madde kullanımı, yetersizliği,çekingenliği ortadan kaldırmakta cesareti artırmaktadır. Böylece suça eğilim artmaktadır.
8. Hiperaktivite ve dürtüsel davranışların kontrolünün düşük olması hem madde bağımlılığına hem de suça yol açan önemli etkendir.

Madde bağımlılığı ile mücadelede önemli olan nedir?
Nelere dikkat etmeliyiz?

1. Yaşam becerileri geliştirme
1. Madde kullanan çocukların bir çoğunun kendini ifade etme,hayır deme,sorun çözme gibi insanlar arası iletişim becerilerinin eksik olduğu görülür.Bu çocukları sağaltımında yaşam becerileri adını verebileceğimiz becerilerin geliştirilmesi şarttır.Bunlar arasında şunları sayabiliriz:
1. Öfke kontrolü
2. Hayır diyebilme
3. Israrlara karşı koyabilme
4. Kendini ortaya koyma
5. İletişim becerileri
6. Sorun çözme
7. Stresle başa çıkma
8. Kendini tanıma

    Örneğin hayır demeyi öğrenemeyen çocuk madde kullanan arkadaşının madde teklifine yada kurumdan kaçma teklifine “hayır” demeyi başaramayacaktır.Yaşam becerilerinin kazanılamaması tedavide önemli bir parçanın eksik kalması anlamına gelmektedir.Yaşam ve iletişim becerisi kazanmamış çocuklar için madde kullanımı ve sokaklar her zaman için daha riskli olacaktır.

1. Önleme: Madde kullana çocukların tedavisi oldukça güç bir iştir.Büyük emek ve çaba gerektirmektedir.Başarı oranı ise verilen emeğe ve çabaya kıyasla düşüktür.Bu nedenle önlemler alarak madde bağımlılığını önlemek çok daha etkili bir yol olmaktadır.Risk altındaki çocuklara yönelik koruyucu programlar geliştirilmelidir.Risk altındaki çocuklar olarak tanımladığımız çocuklar şunlardır:
1. Okul başarısı ve devamı düşük olanlar
2. Ailesinde madde kullanımı olanlar
3. Madde deneyen yada kullanan çocuklar
4. Kaotik aile ortamı olanlar
5. Anne baba ayrı yada birinin kaybı olan ve sağlıklı aile düzeni olmayanlar
6. DEHB ve davranım bozukluğu olanlar
7. Suç işleyenler
8. Sık sık evden kaçanlar
9. İstismara uğrayanlar
10. Agresif ve şiddet davranışı gösterenler
11. Sokakta çalışanlar

Madde kullanan kişiyi aile nasıl anlar?

1. En kesin yöntem kan ve idrar testleridir.
2. Aile ilişkilerini azaltır ve evde daha az vakit geçirir.
3. Her zamankinden daha fazla para harcamaya başlar.
4. Yeni arkadaşlar edinmeye başlar.
5. Kendisine olan özeni azalır.
6. Çevre ve arkadaşlar eski önemlerini yitirir.
7. Hafif uykulu ve yorgun gözükebilir.
8. Okula devamı azalmaya, başarısı düşmeye başlar.
9. Sözel iletişiminde farklılaşma gözlenebilir.
10. Yeme alışkanlıkları bozulur, kilo kaybedebilir.
11. Daha sinirli olabilir.

Acil Durumlarda ...

1. Soğukkanlılığınızı koruyun.
2. Sakinleştirmeye ve ona güven vermeye çalışın.
3. Eğer bilincini kaybetmişse yan yatırın ve soluk aldığından emin olun.
4. Gerginlik hali ya da tepkisizliği devam ederse acil servisi (112) arayın.
5. Kullandığı ilaçları, maddeleri yada tozları toplayın ve doktoruna verin.

Ailelere önerileriler

• 1.Bu konu ile ilgilenerek okul bünyesinde yapılacak tüm veli toplantılarına katılmaları
• 2.Çeşitli uzmanların vereceği panel,seminer,konferans etkinliklerine kendi okullarında iştirak etmeleri
• 3.Halk eğitim merkezlerince  ana-baba eğitimi için açılacak kurslara katılmaları
• 4.Konu ile ilgili olarak bilgilendirici yayınları yazılı ve görsel basını takip etmeleri,tavsiyelere uymaları
• 5.Konu ile ilgili görüşmeye gelen uzmanlara yardımcı olmaları onlarla birlikte çalışmaları
• 6.Ailelerine mesleki ve sosyal yönden yardım edebilecek kurumları tanımaları ve bu kurumlarla işbirliğine girmeleri.  
• 7.Öğrencilerin ilgi duydukları sosyal  ve sportif alanlarda kendilerini ifade etmelerine olanak sağlamaları
• 8.Şiddet madde kullanımı ve çeşitli konularda bilgileri ve şikayetlerini www.kayram.net adresine inter- aktif olarak bildirmeleri
• 9.Öğrencilerin internet kafelerin olumsuz ortamından kurtulmaları için okul bünyelerinde oluşturulacak kafelere yönelmeleri
• 10.Öğrencilerimizin çevresinde madde kullanan şiddete yönelmiş yada istismar edilen kişiler varsa bunları gerekli uzman kişilere ve görevlilere bildirmeleri
• 11.Öğrencilerin okullara devamlı ve düzenli gitmeleri
• 12.Öğrencileri olumsuz yönde etkileyen kişileri ve grupları ve ticaret haneleri hiç çekinme duygusuna kapılmadan bildirmeleri
• 13.Bu konuda okullarda oluşturulan şikayet kutularının kullanılması
• 14.Öğrencilerin kendilerini geliştirecek  gezi faaliyetlerine katılmaları.
• 15.Şiddet öğesi içeren görsel ve yazılı yayınlardan,ortamlardan,filmlerden,bilgisayar oyunlarından  uzak durmalarını istemekteyiz.