..Kayseri Rehberlik ve Araştırma Merkezi Müdürlüğü -- Eğitimin Modern Vizyonu --

Otizm

indekiler :

1- Otizm
2- Otizmin Nedenleri
3- Otizmin Genel özellikleri
4- Otistik çocuklarn Kaynaştırma Yoluyla Eğitimi ve Sınıf öğretmenine öneriler

OTZM

İnsan sosyal bir varlktr. evreden etkilenir ve evreyi etkiler. evreden ald uyaranlara tepkide bulunur, kendi duygu ve dncelerini kardaki bireye aktararak onunla iletiime girer. Kazanmas gereken temel becerileri dardaki insanlar taklit ederek veya onunla birebir iletiime girerek renir. Yaşamn ilk yllarnda dahi bebekler, insanlara gzlerini diker bakar, kendini sevdirmek için bir parma yakalar ve glmser. Ancak toplumdaki baz bireyler alm olduğu uyaranlar alglamada zorluk ekerler veya yanl alglarlar, alglasalar dahi tepkide bulunmazlar , iletiime girmekten kaarlar, kendilerini ifade etmezler, akas bu bireyler cam fanus içine hapsedilmi bireyler olarak tarif edilirler. Etraflarnda rl olan kaln duvarlar ykmak ve onlara ulamak imkansz gibi grnr. Bu şekilde tarif edilen çocuklar otistik çocuklar olarak tanmlanmaktadr.
Ksacas otizm, yaamn erken dnemlerinde balayan ve yaam boyu süren; sosyal ilişkiler, iletiim, davran ve bilisel geliimde gecikmeye neden olan bir bozukluktur. Ortaya kan sendromun iddeti ve problem davranlarn bir araya gelme ekli her çocukta farkldr.
Yeni doan her bebek yaamn ilk gnlerinde doal otistik bir dnem geirir. Yani evresindeki insan ve eyalara kar ilgisiz ve dardan gelen uyaranlara kar tepkisizdir. Ancak normal gelişim dneminde bu dnem birka hafta kadar devam eder giderek çocuk d dnyaya almaya ve iletiime girmeye başlar.

OTZMN NEDENLER

Otizmin nedenleri tam olarak bilinmemekle beraber araştırmalar aşağıdaki faktrlerden kaynaklandn gstermektedir.
Uzun yllar boyunca otizmin yalnzca psikolojik bir bozukluk olduğu organik bir temele dayanmad dnlmtr. Balangta, belirgin bir nrolojik sorunla karlalmamtr. Yllarca psikojenik teoriler zerinde duruldu. Bu teoriler ocuun kendisini ar derecede etkileyen olumsuz ebeveyn tutumundan kaynakland dnlmekteydi. Anneyle yakn bir ba kuramama veya iddetle reddedilmenin ocuu d dnyann hibir şekilde içine giremedii, tamamen hayallere dayal bir i dnyaya kapanmaya ittii iddia edilmekteydi.
Yaplan baka almalar da otizmin beynin yapsndaki hatal bir oluumdan kaynaklandn ve bununda otizme neden olduğu ileri srlmektedir. Sz konusu bozukluğun otistiklerin dnce yapsn etkiledii, kendi dncelerini deerlendirebilmelerini ve bakalarının dncelerini alglayabilmelerini nledii sanlmaktadr. Ayrca otizmin diğer bir ok klinik ve tbb olayla da ilişkili olmas mmkn grnmektedir. Bunlar arasında rubellea enfeksiyonu ve kromozom anomalisi, erken dnemdeki beyin travmalar ve bebeklik dneminde geirilen konvilsiyonlar saylabilir.
Bir ok araştırmac ise henz kesin nedeni ve nedenleri bulunamamasna karn, otizmin genetik temelleri olduğu gr arlk kazanmakta ve dnyada yaplan bilimsel araştırmalar bu konuda younlamaktadr. Nitekim otistik çocuklarn kardelerinin bu bozuklua sahip olmada 50 kat daha risk altnda olduklar bulunmutur. Tek yumurta ikizlerinden birinin otistik olmas durumunda dierinde de %60 olaslkla otizmin, %92 olaslkla otizme bal sendromlarn ortaya kabileceine iaret edilmektedir. ift yumurta ikizlerinde bu oran %10 civarndadr.
Otizm ile birlikte zeka gerilii ve epilepsi nbetlerinin sk bulunmas biyolojik nedenlerin daha n planda olduunu gstermesi asndan dikkat ekicidir.
Otizmin sadece genetik nedenlere bal olmayp evresel nedenlerden de kaynakland dnlmektedir. Genetik adan birbirine tpatp benzeyen tek yumurta ikizlerinden biri otistik olurken dierinde otizm grlmeme olaslnn varl evresel etkenlerin için içine girebileceini gstermektedir.

OTZMN GENEL ZELLKLER

Otizm çocuklukta grlen ve en sk rastlanan gelişim bozukluklar arasında zihinsel engel ve spastisiteden sonra nc srada yer alr. Toplumlarda grlme skl 1/10.000 yada 2/10.000 arasında grlmektedir. lkemizde 30.000 civarnda otistik birey olduğu tahmin edilmektedir.

Otizm yaamn ilk yılında ortaya kan ve yaam boyu devam eden nropskiyatrik, geliimsel bir sendromdur.

Otizmin grlme skl erkeklerde kzlara oranla daha fazladr. rnein 5 otistik çocuktan 4 erkektir.

Otistik bebeklerin fiziksel geliimleri normal sağlıklı bebekler gibidir. Fiziksel olarak bir ok beceriyi olaan yalarda kazanmaya hazrdrlar. Ancak baz otistik bebeklerin evrelerine kar ilgisizlikleri nedeniyle daha ge yalarda oturduklar ve yrdkleri gzlenmitir.

Otistik özellikler gsteren bebeklerin iki tip davran biimi geliştirdikleri gzlemlenmitir. Bunlardan biri sürekli alayan, huysuz olarak adlandrlan bu bebekleri sürekli sallamann dnda rahat ettirmek mmkn deildir. yle ki giydirme, ykanma gibi diğer etkinliklerde sallanmann ksa bir süre durmas bile alamalarna neden olabilir. kinci tip otistik bebekler ise birincinin tersine sakin btn gnn yatakta geiren bebeklerdir. Acktklarnda alamalar nedeniyle bakmlarının kolay olmasna ramen anneden hibir ilgi beklememeleri, evrelerine kar ilgisizlikleri anne babalar endielendiren özellikleridir.

Normal bir bebek yaamnn ilk aynda annesine bakar; annesi onunla konuurken glmser, agular daha ileri aylarda ise her frsatta kucaa alnmak için ellerini kaldrr. Tand kiileri grnce heyecanlanr, insanlarla ilişki kurmaktan holanr. Oysa otistik bebekler genellikle evrelerine kar isteksizlik, kucaa alnmaktan holanmayan, kalabalk ortamlarda sürekli huysuzlaan bebeklerdir.

Otistik bebekler evresindeki insanlara ve eyalara kar ilgisizdirler. Anne ve babann onunla oyun oynamasna bir takm mimiklerle iletiime girmeye almalarna karlk o herhangi bir tepkide bulunmaz. evresindeki eyalara kar ilgisizdir ve onlara ulamak için herhangi bir davranta bulunmaz. Aynı zamanda en belirgin özelliklerinden biri de evreye olan ilgisizlikleridir. Kendileri ile ba baa ve tercihlerine göre yaarlar. Tamamen kaytszdrlar, arlara tepki vermedii içinde zaman zaman işitme engelinden phe edildii olur.

Otistik bebekler de normal bebekler gibi konuma dil geliiminin basamaklar olan agulama, babldama, mrldanışma gibi anlamsz sesleri karma davran grlmez.

Bu çocuklarn fiziksel geliimleri normal çocuklar gibidir. Bir takm motor becerileri genellikle iyidir. Ancak problemlerinden dolay taklit gerektiren bir takm motor becerileri yapmakta zorluk ekerler. Top atp tutma, merdivenden inip kma gibi motor becerilerini kazanm olmalarna ramen atlama, zplama gibi becerileri kolay kazanamazlar.

Bu çocuklarn zaman zaman beklenenin tersine davranlar gsterdii grlebilir. rnein herkesin alad bir cenaze evinde o glebilirken tam tersine herkesin elendii bir ortamda onun hngr hngr alad gzlenmitir.

Otizm en ardan en hafife doru giden ok farkl iddetlerde grlebilir. ok ar biçimde otistik olan bireylerde epilepsi, saldrganlk, uyku sorunlar gibi ek sorunlar elik eder. Ar dzeyde otistik olan bireylerin %70-90'nn da mental retardasyon (zihinsel gerilik) grlmektedir. Tm otistiklerin ise %50' sinde zeka seviyesi 50'nin altndadr. Ar otistiklerde tm belirtiler olanca iddetiyle grlrken hafif otistikler zamanla konuabilirler, gz temas kurarlar ve normal eğitim alabilirler.

Otistik çocuklar uyarclara tepki vermedikleri ve ok snrl ilişki kurduklar için zeka ya da psikolojik lm yapan testleri almakta glk eker ve dk performans gsterirler. Zihinsel dzeylerini anlamak g olduğu için neyi ne kadar rendiklerini tespit etmek zordur.

Otistik çocuklar baz genel öğrenme sorunlar sergilerler ve tipik olarak bir alanda geliip baka bir alanda gerilik gsterebilirler. rnein bir otistik çocuk ba ba yapmay renemezken bir yap-bozu baaryla bitirebilir.

Otistik bireyler bakalarının hislerini ve duygularn anlama ve yorumlamada glk ekerler. Glmseme, gz krpma ve yz buruturma gibi rtl sosyal ipularn ok az anlarlar.

Bu çocuklar baz seslere kar ar duyarlyken baz seslere kar ar duyarszlk gstermektedirler. rnein odada alan bir mzii duymazdan gelirken bir oyuncan kartm olduğu sese ok duyarldrlar.

Otistik bireylerin yaklak yars konuma bozukluğu yayor yada hi konumuyorlar. Bazlar bizlerin anlam veremedii kelimelerden oluan kendilerine zg bir dil geliştiriyorlar. Baka bir grup tekrarlayc, ekolali konuma yapyor. rnein, "naslsn" sorusuna "naslsn" eklinde veya "naslsn, naslsn" eklinde karlk verebiliyorlar. Otistik çocuklarn en ok kendilerine yneltilen soru ve direktifleri anlamadklarnda ya da verilecek cevaplar olmadnda hemen ekolaliye bavurduklar dnlmektedir.

Otistikler konumaya balaynca kendilerinden nc kii gibi sz ederler. Yani bir otistik kendinden "ben" yerine bakasym gibi veya ismiyle veya sen olarak sz eder.

Otistik çocuklarda gramer bozukluklar olabilir ve eklerden yoksun, bala, zamir ve edatlarn kullanlmad cmleler oluturabilirler. Telaffuz kusurlar olabilir veya olmayabilir. Mecazlar anlamada ciddi sorunlar olur. Tm otistiklerin yaklak yars 5 yana geldiçinde bile ie yarar bir dil geliştiremez. Pek ok otistik iaret dili, resim tahtalar, bilgisayarlar ve benzeri aralarla iletiim salar. Baz otistik çocuklar zamannda konuurlar. Bunlar genellikle zekas iyi olan otistik çocuklardr.

Ge de olsa konumaya balayan otistik çocuklarda konumay balatma ve srdrme nadiren grlr. Konumay belli bir amaca ve iletiime yönelik olarak srdrmekte zorlandklar için sohbetlere katlmalar g olmaktadr.

Sesi nerede ve ne zaman kullanacaklarn bilmezler. Seslerini kontrol edemedikleri için fslt eklinde yada bararak konutuklar zamanlar olur.

Konumada kullandklar tonlama mekanik, inili kl, iddeti ayarlanamam veya duygudan yoksun olabilir. Konumann tns, vurgusu, hz, ritmi veya entonasyonun da anormallikler mevcuttur.

Otistikler gndelik yaamlarndaki deiimlere kar diren gsterebilirler. Genellikle evrelerindeki dzenin ve kendi alkanlklarının deitirilmesini hi istemezler. Evde bir eyann yerinin deitirilmesine sert tepki gsterebilirler.

Nesnelere ve gndelik yaamn rutinine bamllk otistik ocuun ailelerini ve öğretmenlerini zor durumda brakabilir. Okulda ve evde gndelik yaamndaki en kk sapma otistik ocuu olumsuz ynde etkiler ve fke nbetlerine neden olur.

Otistik çocuklar cansz nesnelere canl nesnelerden daha fazla ilgi gstermektedirler. yle takntlar vardr ki kk bir ip paras veya bir dme onun her eyidir.

Baz günlük eya ve nesnelere kar nedensiz korkular geliştirirler. rnein sudan korkma, ayakkab ayan skt için giymek istememe gibi.

Otistik çocuklar neden-sonu ilişkisi kurmakta zorluk ekerler. "Neden rz?" sorusunu sorduumuzda "hava souk olduğu için" cevabn vermekte zorluk ekerler.

Bu çocuklar nesnelerin btnyle deil de paralaryla daha fazla ilgilenirler. Ayrntlara dikkat ederler.

Otistik çocuklar kendi başlarna oynamay yeler, oyuncak ve nesneleri amalar dnda kullanr, yaratc oyun kuramazlar. Oyun oynamay bilenler ise karlkl oyun geliştiremezler.

Otistik çocuklar grsel bir şekilde sunulan bilgiyi daha rahat renirler, somut dnrler.

Otistik çocuklarda elleri rpma, kafasn saa sola sallama gibi tekrarl hareketler grlebilir. Otizmli kiilerin yaptklar tekrarl hareketlerin onlarn diğer insanlarn varln fark etmedikleri, onlar yok saydklar anlamna geldikleri sanlmaktadr. Bu tekrarl hareketler genelde zeka dzeyi dk otistik çocuklarda grlr.

Otistik çocuklar arya, acya, soua kar daha dayankldrlar.

Bu çocuklarn bazlarnda ar hareketlilik(hiperaktivite) varken bazlarnda ar hareketsizlik(hipoaktivite) gzlemlenmektedir.

OTSTK OCUKLARIN KAYNATIRMA YOLUYLA ETM VE SINIF RETMENNE NERLER

6 Haziran 1997 tarihinde MEB tarafından yrrle giren Özel Eğitim Hakknda 573 no'lu kanun hkmnde kararname ile özel eğitim gerektiren bireylere kaynaştırma program ile gerek okul ncesi eğitimde, gerekse ilköğretimde eğitim hakk tannmtr. 573 no'lu kanun hkmnde kararnamenin 24. maddesine göre , "resmi ve zel okul ncesi, ilköğretim ve ortaretim okullar ile yaygn eğitim kurumlar; kendi evrelerindeki özel eğitim gerektiren bireylere, özel eğitim hizmeti salamakla ykmldr" denmektedir. Bu madde uyarnca evresinde özel eğitim okulu ve snfndan faydalanamayan otistik çocuklar kaynaştırma eğitiminden faydalanr.
Snfnda otistik kaynaştırma Öğrencisi olan öğretmenin ocuu her ynyle tanmas ve ocuun durumuna uygun aşağıdaki önerileri de dikkate alarak bireyselletirilmi eğitim program hazırlamas ve bu dorultuda eğitim-öğretimine yardmc olmas ocuun gelişimi asndan faydal olur. Yatlarndan farkl özellikler gsteren otistik çocuklarn eğitimlerindeki ama;

Yetersizliklerin stesinden gelmelerini salamak
Davran problemlerini azaltmak
z bakm becerilerini geliştirmek
Akademik beceriler kazandrmak
Yaşamdan mmkn olduğu kadar zevk almalarn salamak olarak sralanabilir

&Snf öğretmeninin aile-okul psikolojik danışman ve ocuun evresindeki kiilerle ortak hareket etmesi kaynaştırma programnn baarsn arttrr.

&ocuun ya, bilisel yetilerinin dzeyi, dil dzeyi ve ocuun sergiledii kiisel davran profili belirlenmeli ve eğitim program buna göre hazırlanmaldr.

&Otistik çocuklar zihinsel olarak birbirlerinden farkllk gsterebilmektedirler. Bu çocuklarn bazlar normal veya normale yakn zihinsel dzeydeyken bazlar ise zihinsel olarak gerilik gstermektedirler. Dolaysyla öğretmenler bu çocuklara eğitim program olutururken otizm yannda zihinsel geriliçini de gz nnde bulundurmaldr.

&retimde kullanılacak ara ve gereler nceden tespit edilmelidir. Haözürlüanan ara gereler her çocuk için planlanan retimsel amalara hizmet etmeli ve ocuun yaantsnda kulland veya kullanabilecei aralardan seilmelidir.

&ncelikle verilmesi gereken beceriler ocuun yaamn kolaylatracak günlük yaam ve zbakm becerilerinden olumaldr. Herhangi bir beceri retimine gemeden nce o beceriyi alabilmesi için gerekli n koul becerilerin çocukta bulunup bulunmad belirlenmeli ve dzenli bir beceri analizi yaplmaldr. Öğretim srasnda öğretmen, Öğrencinin performans dzeyine bal olarak szel ipucu, model olma ve fiziksel yardm ipularn kullanmaldr.

&Otistik çocuklarla karlaldnda ilk gze arpan ey otistik ocuun gz konta kuramamasdr. Oysa ki insanlarla iletiim kurmann balang noktas nce bakmaktır. Dier bir deyile gz konta kurmaktır. Bu nedenle otistik çocukla iletiim kurmak için atlacak ilk adm onunla gz konta kurmaktır. Sınıf öğretmeninin Öğrenciyle iletiime girebilmesi için ve bir takm davranlar kazandrabilmesi için Öğrenciye gz konta kurmay retmesi gerekir. Gz konta kurmay retebilmek için ortamn ocuun dikkatini databilecek tm uyaranlardan arndrlmas ve iyi düzenlenmi olmas yannda ocuunda eğitime hazr olmas gerekir. Gz kontan kurabilmek için öğretmen aşağıdaki almalar yapabilir.
- ocua ismiyle seslenilir.

ocuun gz kontan yakalayabilmesi için ona ismiyle seslenirken, ocuun sevdii bir nesne, onun gz hizasna getirilip çocuk nesneye bakt an o nesne öğretmenin gz hizasna doru hareket ettirilerek çocuk ile gz gze gelmesi salanabilir.
ocuk öğretmeni ile gz gze geldii an ocua glmsenerek elde tutulan nesne ocua pekitire olarak sunulabilir. ocuun gz kontan kurmasnn hemen ardndan "aferin" denmelidir.

&Zaman soyut bir kavramüdür. Otistik çocuklarn etkinlik süreleri düzenlenirken zaman olabildiçince somutlatrmak gerekir. Bunun için ocua srasyla etkinliklerin neler olaca gsterilmelidir. rnein günlük etkinlikler srasyla kk kartlara yazlp yada etkinliçin resmi izilip Öğrencinin masasna aslr. Tamamlanan etkinliçin kart Öğrenciyle birlikte karlr ve diğer etkinlie geilir. Bylece çocuk biten etkinliçin arkasndan hangi etkinlie geeceini grr.

&Otistik çocuklarn eğitiminde öğretmenin sabrl olmas gerekir. Yerinde ve zamannda nasl davranacan bilmeyen bu çocuklar sınıf öğretmeni olaan karlamal bunun yaam olduğu problemden kaynaklandn dnerek bu dorultuda tepki vermelidir. Otistik çocuklarn eğitiminde genellikle "Davran Deitirme Modeli"ne dayal eğitim programlar kullanlmaktadr ve bu model sklkla operant koullanma ilkelerine dayanmaktadr. Operant koullanma Sknner' a göre sonularn sistematik olarak düzenlenmesi yoluyla davrann olabilirliçini azaltma yada arttrma ilemi eklinde tanmlanmaktadr. Operant koullanmada ncelikle ocuun varolan performans belirlenir ve hangi alanlarda beceri eksikliçinin olduğu saptanr ve bu beceri eksiklikleri belirlendikten sonra bu beceriler kendi içinde alt basamaklara ayrlr.

&Otistik özellikleri olan çocuklar bireysel olarak, öğrenme stilleri ve yetenekleri asndan birbirlerine benzemezler ve birbirlerinden ok farkl özelliklere sahiptirler. renirken, farkl alanlarda farkl hzlarda gelişim gsterirler. Bu nedenle ocua zg BEP hazırlanr. Haözürlüanan BEP çocuk için belirlenen hedefleri, bu hedeflere ulamak için kullanılacak yntemi ve programn deerlendirilmesini ierir. Belirlenen hedefler uzun ve ksa dnemli olarak yazlr.Uzun dnemli hedefler, ocuun bir yılı ierisinde kazanmas istenilen genel becerilerdir.rnein "toplama ilemini yapar" gibi. Ksa dnemli amalar ise uzun dnemli amalarn alt basamaklardr.rnein "tek basamakl say ile tek basamakl sayy toplar" gibi.

&Bu çocukla yapacanz uzun almalar ksa paralara blerek yapn.

&ocua retilecek yeni beceriler bir btn olarak deil, kk paralara, aamalara blerek retilmeli, bu arada mmkn olduğu kadar ocuun baarsz olmasndan kanlmaldr. rnein ocua yemek yeme davran retilirken masaya oturmas, gerekiyorsa nlk takmas, ka tutmas gibi becerilerin basamaklara ayrarak retilmesi gerekir.

&Snf öğretmeninin ncelikle bu ocua diğer eğitimlere balamadan temel becerileri kazandrmas gerekir. Snfa girme, snfta oturma, kalem tutma vb. davranlar ncelikle retmesi gerekir.

&Otistik çocuklarn ncelikle zgvenlerinin gelişmesini salamak diğer becerileri kazandrmada temel tekil eder. Kendine gveni olmayan, kendini gvende hissetmeyen çocuk emirlere uyma konusunda veya bir takm becerileri kazanmada istekli davranmayacaktr.

&Yapacanz aktiviteler ocuun gelişim dzeyine, dikkatini toplama süresine, hafza kapasitesine ve el becerisine uygun olmaldr.

&Her zaman aktiviteyi ocuun bitirmesine frsat verin. Eer snfta bir ey yapmas isteniyorsa ve yapmakta glk ekiyorsa siz yardmc olun ama o yapsn.

&Otistik çocukla iletiime girerken onunla gz gze gelebileceiniz bir ortam sein.

&Bu çocuklar deiik davranlarda ve hareketlerde bulunduklarndan dolay sınıf arkadalar tarafından alaya alnabilirler. Sınıf öğretmeni dierlerinin çocuklar alay etmesini nlemeli, otistik ocuun arkadalaryla olan etkileimini arttrmaya yönelik etkinlikler dzenlemeli ve sınıf arkadalarn otistik ocuun özellik ve gereksinimleri hakknda bilgilendirmelidir.

&Bu çocuklar görev ve sorumluluklarn yerine getirdii ve baard zamanlar dllendirilmelidir. Ancak yapacanz dllendirmelerin davranlarn ortadan kalkmasnda veya yeni davranlar kazandrmada ne kadar etkili olduğu mutlaka deerlendirilmelidir. rnein bu tr çocuklarda olumsuz bir davran sndrmede vereceimiz ceza davrann daha fazla pekimesine neden olurken vereceimiz herhangi bir dl davrann snmesine neden olabilir.

&Bu çocuklarn davranlarna ( rnein; fke nbetleri ve barmalar) tepkide bulunurken tutarl olmak gerekir.

&ocuun kullanaca eyalar tantmak, onunla konumak ve gl bir duygusal ba kurmak nemlidir. Otistik bireyin hibir şekilde tepki gstermemesi almalarmza ket vurmamaldr.

&ocuk mutlaka grupla aktivitelere katlmaldr. Grup içine sokularak arkada ilişkisi ve etkileimi salanmaldr. ocuu grup aktivitelerine katlmas için desteklenmeli ancak bu etkinliklere katlmas için zorlanmamaldr.

& Konuurken bol ve abartl yz ifadesi ve vcut hareketleri kullanarak dili öğrenmeye yardmc olun. Ayrca abartl telaffuz, tonlama ve konuma orann kullann.

&Otistik çocuklarn uzun karmak ve soru cmlelerini anlamakla glkleri vardr. Bu nedenle sorular mmkn olduunca ksa tutun, cmlelerinizin basit ve ksa olmasna dikkat edin.

& ocuun uydurduu szckleri kullanmayn, dorusunu retmeye aln. Konuma balangta taklit yoluyla rendiçinden onunla dzgn konuun.

& ocuk sınıf ortamnda evresini rahatsz edici davranlar sergiledii zaman onu belli bir süre farkl bir ortamda tutmak veya onu bulunmu olduğu durumdan farkl bir duruma gemesini salamak faydal olabilir.