Her insan doğuştan getirdiği kendisine özgü yetenekleri, potansiyeli farklı gizli güçleri vardır. İnsanlar yaşamları boyunca bunları ortaya koymak, kullanmak ve geliştirmek ister. Bize bütün bu olanakları sağlayacak olan mesleğimiz, yani işimizdir.
Bir başka deyişle bizim doğuştan getirdiğimiz yeteneklerimizin, potansiyelimizin ve daha sonra öğrenme yoluyla kazandığımız bilgi ve becerilerin en iyi şekilde kullanılabilmesi bizim için en doğru olan meslek alanı, işin seçilmesiyle mümkün olabilecektir. Bu sayede birey kendini gerçekleştirebilecek benlik kavramı sağlıklı ve kuvvetli bir şekilde gelişecek, yaptığı işi, mesleğini severek yapacaktır. Yapmış olduğu meslekten sadece maddi bir kazanç değil ruh sağlığımız için çok önemli olan psikolojik doyum (kazanç) elde edilmiş olacaktır. İnsanlara "Elinizde yaşamınızı rahat bir şekilde sağlayacak bir para geçse yine çalışmak ister misiniz?" sorusunu yöneltildiğinde % 85 EVET yanıtı alınmıştır.

EN İYİ MESLEK HANGİSİDİR?

Geçmişte şu anda gelecekteki en iyi meslek bireyin özellik ve koşullarına en uygun olan onu en çok tatmin edecek ve tüm yeteneklerini kullanarak kendini geliştirebileceği meslektir.
. Sevdiğiniz bir işi meslek edinirseniz, hayatta bir gün dahi olsa çalışmış olmazsınız. (Konfiçyüs)
. Hayatta bir gün bile çalışmadım, hepsi keyiften ibaretti. (Edison)

MESLEK SEÇİMİ VE ÖNEMİ

. Meslek Nedir? (Sektör Kavramı)
. Meslek İle İş Aynı Şeyler Midir?
. Meslek Sahibi Olmadan İş Sahibi Olabilir Miyiz?

Meslek: İnsanların hayatlarını kazanmak için, belirli bir eğitim yoluyla kazandığı bilgi ve becerilere dayalı sürdürdükleri etkinlikler bütünüdür.
Bize göre sağlıklı bir meslek seçimi yapılabilmesi için şu üç unsurun göz önünde bulundurulması gerekmektedir.

A - Meslekleri ve Çalışma Alanlarını Tanıma.
B - Bireysel Özelliklerin (Faktörlerin) Tümü.
C - Bireysel Özellikler ile Mesleklerin Gerektirdiği Özelliklerin Uyumu.

A) MESLEK SEÇİMİ VE MESLEKLERİN TANINMASI

"Meslek seçiminin ne kadar önemli bir karar olduğunun farkında mıyız?"
Meslek seçimi bizlerin hayatımızda verdiği en önemli kararlardan biridir; hatta en önemlisidir. Çünkü seçilen meslek bizim hayatımızı ekonomik, sosyal, psikolojik, fizyolojik ve biyolojik yönüyle tümüyle etkilemektedir.
Yaşamımızın 40 yılını bir mesleğe hazırlanarak ve icra ederek geçiriyoruz bu da hafta sonu tatilleri ve tatiller hariç yaşantımızın 10.000 gününü mesleğimiz ile ilgili etkinliklerle geçiriyoruz demektir (80.000 saat). Bir meslek kararımızı verirken bunun böyle olacağını hiç ama hiç düşünmüyoruz. Oysa meslek seçerken verdiğimiz karar, bizim ileride iş bulup bulamayacağımızı ya da iş yaşamında mutlu ve başarılı olup olamayacağımızı belirler.

MESLEK SEÇİMİ HAYATIMIZDA NELERİ ETKİLER?

. Kişinin o alanda iş bulma olasılığını etkiler.
. Kişinin başarı ve başarısızlığını etkiler.
. Kişinin işinden hoşlanıp hoşlanmadığını belirler.
. Meslek seçimi hayatın diğer yönlerini de etkiler. (Eşinizin seçimini, yaşadığınız mekanı vb).
. Bireyin dünya görüşünü ve değer yargılarını belirler.
. Tatil ve dinlenme sürenizi belirler.
. Sağlık durumunuzu etkiler.
. Toplumdaki statünüzü ve rollerinizi belirler.

MESLEKLER HAKKINDA BİLİNMESİ GEREKENLER

* Mesleğin Gerektirdiği Başlıca Faaliyetler: Bütün gün, hafta ve ay boyunca yapılan tipik iş nedir? Bu işte çalışan insanların yapmak zorunda olduğu ne gibi faaliyetler var? Birinci derecede insanlar mı yoksa objeler mi meşgul olunmaktadır? Bireye getirdiği sorumluluklar vb.
* Çalışma Ortamı ve Koşulları: İş nasıl bir ortamda yürütülmektedir? Kapalı bir mekanda mı, açık havada, arazide vb. bir ortamda mı çalışıyoruz?
* Çalışanlarda Aranan Nitelikler: Yaş, cinsiyet, boy, ağırlık, duyu organlarının hassaslığı gibi nitelikler yüzünden bir sınırlama ya da tercih durumu var mı? İş ne gibi yetenekler gerektiriyor.
* Mesleğe Hazırlanma ve Giriş Nasıl Olmaktadır?: Meslek nasıl bir eğitim gerektiriyor? Eğitimi veren kurumlar, eğitimin süresi, bu okullara giriş koşulları vb.
* Meslekte İlerleme ve Kazanç Durumu: Mesleğin başlangıçtaki statüsü nasıldır? İlerleme olanağı ne kadardır? Meslek ömür boyu sürecek nitelikte midir?
* İş Bulma Olanağı ve Mesleğin Geleceği: Mesleğe mensup insanların sayısı ve ülkemizde duyulan ihtiyaç nedir? Örneğin; günümüzde günün koşullarının gereği olarak bazı meslekler oldukça revaçta. Bunlar bankacılık ve finans bilgisayar, tekstil ve endüstri mühendisliği, reklam, iletişim vb., sosyal bilimlerin öneminin artmasıyla beraber sosyoloji, psikoloji, hukuk vb. meslek alanları oldukça iyi durumda.

MESLEKLER HAKKINDA BİLGİ TOPLAMA YOLLARI

* Mesleklerle İlgili Basılı Malzemelerin Derlenmesi: Ülkemizde bu konuda hazırlanıp yazılmış basılı kaynak oldukça sınırlıdır. Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından hazırlanan "Uluslararası Standart Meslek Sınıflandırma Rehberi" 1000'den fazla mesleği tanıtmaktadır.
YILDIZ KUZGUN'un (1980) "Üniversite adaylarına Meslekleri Tanıtma Rehberi"
YILDIZ KUZGUN'un (1989) "Üniversiteler Yüksek Öğretim Programları ve Meslekler Rehberi" ülkemizde meslekleri tanıtan belli başlı eserlerdir.
. İşyeri Gezileri, Gözlem ve İnceleme,
. Meslek Elemanları ile Görüşme ve Konferanslar,
. İş ve İşçi Bulma Kurumu (Meslek Rehberlik Merkezi)
1991'den bu yana meslekler hakkındaki bilgileri derleyerek ilgililerin hizmetine sunmaktadır. İncelenmesi ve dosyalanması tamamlanmış 364 meslek hakkında bilgiler mevcuttur (1998 rakamları ile).
Meslek seminerleri düzenleme,
. B - MESLEKİ REHBERLİKTE ÖĞRENCİYİ TANIMA

Her zaman için en güzel meslek, bireyin özellik ve koşullarını en uygun olan onu en çok tatmin edecek olan meslektir. Kısaca bireye her yönden en uygun olan meslektir. Bunun için bireyin şu üç temel özelliği göz önüne alınmalıdır.
1) Kişilik Özellikleri
2) Yetenekleri
3) ilgileri

1) KİŞİLİK ÖZELLİKLERİ

4 Çift Temel Kişilik Özelliği
1) Dışadönük (D) - İçedönük (İ) (İç dünya ile dış dünya arasındaki tercihleri belirler)
2) Duyumsama (Du) - Sezgiselik (S) Bilgileri nasıl, edindiğimizi belirler)
3) Düşünme (Dş) - Hissetme (H) (Karar verme sürecimizin göstergesidir)
4) Yargılama (Y) - Algılama (A) (Daha düzenli bir yaşam tarzı ile esnek bir yaşam tarzı arasında tercihimizi gösterir.)

Kişilik Özellikleri ve Meslekler

Dışa Dönük İçe Dönük
-İnsanlarla çalışmayı severler -Yalnızlığı daha çok tercih ederler
-Hareketli ve konuşkandırlar -Çok fazla insanla konuşmak istemezler
-Düşündüklerini kolayca söyler -Çekingendirler ve kolayca seslerini
-Kolay arkadaş edinir, çok insan tanırlar yükseltmezler.
-Enerjilerini kolayca harcar ve yorulurlar -Enerjilerini korumak eğilimindedirler.
-Herkesten haber almayı severler -Haber konusunda bekleme eğilimindedir.
-İlgi alanları geniştir -İlgi alanları sınırlıdır.
-Harekete geçtikten sonra düşünürler -Harekete geçmeden önce düşünmeyi
severler.
(Toplumdaki oranı % 75) (Toplumdaki oranı % 25)

Duyumsama Sezgi İşlevi
-Gerçekçi, pratik ve akılcı -Daha düşünceli ve hayal gücü geniş
-Direktifleri izler -Direktifleri yok sayabilir
-Ayrıntılara dikkat eder -Ayrıntıları önemsemez
-Her şey harfi harfine olmalıdır -Yaratıcıdır, değişiklik ve çeşitliliği sever.
-Geçmişe ve deneyimlere önem verir -Geleceği ve gelecekteki olasılıklara önem
-Ayakları yere basar, bugününü yaşar verir.
-Gerçekler önemlidir, olasılıkları -Bugünü yaşamıyor olabilir, aklı havadadır.
araştırmayabilir.
-Bir şeyler yapmaktan hoşlanır ve - Fikirler ve olasılıklar daha ilginçtir
yaparken dinlenir. -Her şeyi enine boyuna düşünmeyi sever
-Yararlı olmak ona çekici gelir -Yaratıcılık ona çekici gelir.
-Kesin ve ayrıntılara dikkat eder -Ayrıntılardan ziyade bütüne dikkat eder
resmin bütününü görür.

Düşünme Hissetme
-Kararları hisleri katmadan nesnel -Kararlarını duygularla verme
bir tarzda verme eğilimindedir eğilimindedir
-İrdelemeyi iyi yapar -Uyumun daha önemli olduğunu düşünür
-Duygularını az gösterir -Kişisel gereksinimler onu ikna edebilir
-Birçok konuda ayağını yere sıkı basar -Duygularını gösterir

Yargılayıcı Tutum Algılayıcı Tutum
-Her şeyi yerli yerine oturtmayı tercih -Her şeyin açık uçlu ve değişken
eder olmasını tercih eder
-Bitim tarihi belirler ve bunlara uyar -Bitim tarihleri onları sıkar, değişiklik
-Karar verdiğinde kendini daha iyi yapmayı sever
-İşinde sıkı ve güvenlidir -Karar vermeyi erteleyebilir, kesin
-Hazırlık yapar ve sonradan temizlik kararlar onları huzursuzlaştırır
yapar
-Bir işi tamamlayana dek nadiren -İşin havasına kendisini kaptırdığı
dinlenir. zaman çalışmayı sever, çok çalışır.
-Yaşamı planlar ve yapılandırır. -Hazırlık ya da temizlikten hoşlanmaz
başkalarının da aynısını yapmasını -Bir işi olsa bile oyun oynamaktan ve
ister. Planları değişirse çok kötü dinlenmekten mutluluk duyar.
hissederler. -Daha esnektir. Bağlanıp kalmaktan
-Aciliyet duygusu vardır ve işleri hoşlanmaz.
yoluna koymaktan hoşlanır -Zamanın fazla olduğu duygusunu taşır,
bekler.

Dışa Dönükler: Dışarıya daha açıktırlar, konuşmak onlar için kolaydır. Diğer insanlarla çalışmayı ve oynamayı severler.
İçe Dönükler: Çekingendirler, az konuşurlar, kendi başlarına kaymaya ihtiyaç duyarlar.
Duyumsayanlar: Bu günde yaşarlar, gerçeklere güvenir ve pratik sorunlarla iyi başa çıkarlar; her şeyin belirli ve ölçülebilir olmasından hoşlanırlar.
Sezgisel Kişiler: Yaratıcıdırlar, geleceğe yönelirler, olanakları düşlerler ve her şeyi daha iyiye görmeye çalışırlar.
Düşünenler: Mantık ve nesnel irdeleme yoluyla karar verirler, yüreklerinden ziyade kafalarını kullanırlar.
Hissedenler: Diğer insanları daha çok önemserler ve onların ihtiyaçlarını karşılamayı severler, kafalarından ziyade yüreklerini dinlerler.
Yargılayıcılar: Düzenli olmayı severler, projeleri bitirmek için çalışmaya başlarlar.
Algılayıcılar: Esnek olmayı severler, sürekli bilgi topladıkları için değişikliğe de açıktırlar.

2) YETENEKLER

Yetenek: Öğrenme gücü belli bir eğitimden yararlanabilme gücüdür. Yetenek doğuştan getirilen özelliklerin eğitim ve çevre etkisi ile geliştirilmiş kısmını iade eder.
Yapılan işlerin karmaşıklık düzeyi arttıkça gerektirdiği yetenek düzeyi de artar.
Örnek: Müzik ve el sanatları gibi alanlarda ürünler arasında nitelik farkları olduğunu ve üstün kalitede eserler verebilmek için üst düzeyde yeteneğe sahip olmak gerekmektedir.
Çalışma hayatında çeşitli yetenekleri farklı düzeylerde gerektiren pek çok meslekler vardır. Bir kimse bir mesleği ya da ona hazırlayan bir eğitim programı seçerken hangi yetenek türüne ne derece sahip olduğunu düşünmeli ve en çok sahip olduğu yeteneği kullanabileceği çalışma alanını araştırmalıdır.
Bir kimsenin bir alandaki yeteneğini yani öğrenme gücünü tanımasının en kolay yolu o güne kadar o alanda yaptığı çalışmalarda elde ettiği başarıya bakmasıdır.
Yüksek öğretim kurumlarında verilen eğitim genellikle sözcük, sayı, şekil gibi sembollerle ifade edilen kavramların öğrenilmesini ve bu kavramlarla akıl yürütülmesini gerekmektedir. Böyle bir eğitimde başarılı olmak için gerekli yetenek türüne "Akademik Yetenek" adı verilmektedir.
Genel Akademik Yetenek; sözel yetenek, sayısal yetenek ve şekil-uzay ilişkileri yeteneği olmak üzere üç tür yeteneği içeren bir kavramdır. Yüksek öğretim programında başarılı olmak için bu üç yetenekte gereklidir. Ancak belli programlardaki başarılar bunlardan biri veya ikisi daha fazla önemli rol oynar.
a) Sözel Yetenek: Sözcüklerle ifade edilmiş kavramları öğrenebilme, sorunları algılayıp çözebilme ve düşünceleri doğru,a çık bir biçimde anlatabilme gücünü ifade eder. Sözel yetenek sosyal bilimlerde (Tarih, Coğrafya, Felsefe, Edebiyat, Sosyoloji, Psikoloji, Hukuk, Dil Bilimi, Halkla İlişkiler, Basın-yayın gibi) alanlarda gerekmektedir.
b) Sayısal Yetenek: Sayılarla ifade edilen problemleri çözebilme, sayısal kavramları daha çabuk öğrenebilme ve sayılarla akıl yürütebilme gücünü gösterir. Bütün temel bilimlerde (Fizik, Kimya, Biyoloji, Matematik, Astronomi gibi) aynı zamanda Tıp, Veterinerlik gibi sağlık bilimleri ve mühendislik alanında başarı için gerekli bir yetenektir.
c) Şekil-Uzay İlişkileri Yeteneği: Şekiller arasındaki benzerlik ve farklılıkları şekillerdeki değişimin temelindeki ilkeyi algılayabilme, düzlem üzerinde çizilmiş bir cismi üç boyutlu görebilme gücünü ifade eder. bu yetenek İnşaat, Makine, Harita Mühendisliği, Mimarlık, Diş Hekimliği, Ressamlık, Heykeltıraşlık gibi alanlarda başarı için gereklidir.

3) İLGİLER

Bir kimse kısıtlayıcı koşullar altında dahi o işi tekrar tekrar yapma isteği duyabilir. Kısaca herhangi bir zorlama altında olmadığı ya da kendisine bir ödül vaat edilmediği halde bir kimse kendiliğinden bazı faaliyetlere girişiyor ve bundan doyum sağlıyorsa bu kimsenin o tür faaliyetlere karşı ilgisi olduğu söylenebilir.
Bir kimsenin ilgi duyduğu bir faaliyet alanı genellikle onun yetenekli olduğu bir alandır. İnsan ancak yetenekli olduğu alanda başarılı çalışmalar yapabilir. Başarıyı etkileyen birçok faktör olabilir. Ancak yetenek bu faktörlerin en önemlisidir. Bir kimse yetenekli olduğu alanda çalışırsa başarılı olabilir. Böylece insanların yetenekli oldukları alanlara ilgi duyacaklarını söylemek yanlış olmaz. İlgi bir bakıma yetenekleri kullanmaktan ve gelişmekten duyulan zevktir.

BELLİ BAŞLI İLGİ ALANLARI

1 - Temel Bilim: Temel bilim ilgisi Fizik, Kimya, Biyoloji gibi bilimlerin konularını oluşturan doğal olayları incelemek, Matematik konuları ile uğraşmak gibi davranışlarda kendini gösteren bir ilgi alanıdır. Bu ilgisi yüksek olan insanlar Tıp, Veterinerlik, Mühendislik gibi uygulamalı alanlarda da çalışmaları doyum sağlayabilir.
2 - Sosyal Bilim: Sosyal olayları incelemek ve nedenlerini araştırmak gibi davranışlarda ifadesini bulan bir ilgi alanıdır. Bu ilgisi yüksek olan kimseler Hukuk, Siyaset Bilimi, Sosyoloji, Tarih, Psikoloji, İlahiyat gibi alanlarda çalışmaktan mutlu olabilirler.
3 - Canlı Varlık: Hayvan ve bitkilerin yaşayışını incelemekten, onları yetiştirip üretmekten zevk alma davranışları içerir. Bu ilgiye sahip insanlar açık havada çalışmaktan hoşlanırlar. Veterinerlik, Ziraat ve Orman Mühendisliği, Su Ürünleri, Bahçe ve Tarla Bitkileri, Balıkçılık, Hayvancılık ve benzeri işlerle uğraşmak onlara zevk verir.
4 - Mekanik İlgi: Bu ilgisi yüksek olan kimseler çeşitli alet ve makineler yapmak, işletmek ve onarmak gibi faaliyetlerden hoşlanır. Makine, Elektrik-Elektronik Mühendisliği, Bilgisayar Mühendisliği, Gemi İnşaatı, Uçak Mühendisliği, Tekstil Mühendisliği, Teknik Eğitim Fakültesi gibi teknik alanlarda başarı ve doyum için gereklidir.
5 - İkna: Başkalarına düşüncelerini aktarma, belli bir amacı gerçekleştirmek için başkalarını etkileme gibi davranışları içeren bir ilgi alanıdır. Bu ilgi alanı ile ilgili meslekler arasında Yazarlık, Gazetecilik, Diplomatlık, Yöneticilik, İşletmecilik, Din Görevlisi, Öğretmenlik, Avukatlık, Halkla İlişkiler, Sigortacılık, sinema-TV gibi meslekler gelmektedir.
6 - Ticaret: Alım satım işleri ile uğraşma, ticaret yolu ile kar elde etme, bir malı müşteriye tanıtma ve satma gibi faaliyetlerde ifadesini bulan ticaret ilgisi Pazarlama ve Reklamcılık ile yakından ilgilidir. Ancak ticarete ilgi duyan insanlar hangi meslekten olursa olsunlar, meslekleri ile ilgili bir ticarete yönelebilirler.
7 - İş Ayrıntıları: Ayrıntılarla uğraşmaktan hoşlanma, her işi günü gününe yapma, bir yazı veya hesabı inceden inceye kontrol etme, her şeyi düzenli tutma gibi davranışlarda kendini gösteren bu ilgi alanı Muhasebe, Sekreterlik, İşletme, İktisat, Maliye, İstatistik, Mimarlık, Tasarım ve Çizim, Haritacılık, Kütüphanecilik, Arşiv ve benzeri kendini gösterir.
8 - Edebiyat: Her türlü edebi eseri inceleme, eleştirme ve edebi eserler yazma gibi davranışlarda ifadesini bulan ilgi alanıdır. Edebiyat, Diller (Filoloji), Basın-Yayın, Gazetecilik, Yazarlık, Şairlik ve benzeri.
9 - Güzel Sanatlar: Bu ilgi alanı daha çok Resim, Heykel ve El sanatları ile ilgili eserleri incelemek veya bu tür eserler ortaya koymakla ifadesini bulur. Güzel Sanatlar Fakültesi en uygun eğitim programıdır.
10 - Müzik: Müzik aleti çalma, müzik dinleme, beste yapma gibi davranışlarda kendisini gösterir. Konservatuarlar en uygun eğitim alanıdır.
11 - Sosyal Yardım: Sosyal yardım ilgisi, hasta, yoksul ve sakat insanlara yardım etme ve onların sıkıntılarını azaltma gibi davranışlarda ifadesini bulur. Tıp, Psikoloji, Sosyal Hizmetler, Hemşirelik, Psikolojik Danışmanlık, Özel Eğitim Öğretmenliği gibi mesleklerde kendini gösterir.

ALANLAR GEREKEN YETENEKLER GEREKEN İLGİLER
FEN SAYISAL FEN BİLGİSİ, MEKANİK, ZİRAAT
SOSYAL SÖZEL SOSYAL BİLGİLER, SOSYAL YARDIM, İKNA
MATEMATİK SAYISAL, ŞEKİL-UZAY MEKANİK, FEN BİLGİSİ
YABANCI DİL SÖZEL YABANCI DİL, EDEBİYAT
GÜZEL SANATLAR GÖZ-EL KOOR., ŞEKİL-UZAY GÜZEL SANATLAR
TİCARET SAYISAL İŞ AYRINTILARI, TİCARET, İKNA
SAĞLIK SAYISAL, GÖZ-EL KOORD. FEN BİLGİSİ, SOSYAL YARDIM
ÇOCUK GELİŞİMİ SÖZEL SOSYAL YARDIM, İKNA
GİYİM ŞEKİL-UZAY, GÖZ-EL KOORD. GÜZEL SANATLAR
ÇİÇEK-ÖRGÜ DOKUMA GÖZ-EL KOORD. GÜZEL SANATLAR
ELEKTRONİK-ELEKTRİK, BİLGİSAYAR SAYISAL, GÖZ-EL KOORD. FEN BİLGİSİ
AĞAÇ İŞLERİ, YAPI, KALIPÇILIK SAYISAL, GÖZ-EL KOORD., ŞEKİL-UZAY MEKANİK, FEN BİLGİSİ
TURİZM SÖZEL, SAYISAL İKNA, İŞ AYRINTILARI
TARIM SAYISAL, GÖZ-EL KOORD. ZİRAAT, FEN BİLGİSİ
SİYASAL BİL., HUKUK SÖZEL İKNA, SOSYAL BİLGİLER
İKTİSAT, İŞLETME SÖZEL, SAYISAL İKNA, TİCARET, İŞ AYRINTILARI
İNŞAAT MÜH., MAKİNE MÜH., TEKSTİL-ENDÜSTRİ SAYISAL, ŞEKİL-UZAY, GÖZ-EL KOORD. FEN BİLGİSİ, MEKANİK
Mesleki Rehberlik Alanında Ülkemizde Kullanılan
Bazı Ölçme Araçları

1. Kendini Değerlendirme Envanteri
Öğrencilerin yetenekleri, ilgileri ve meslek değerleri ile ilgili algılarını ölçmek amacı ile Kuzgun (1998) tarafından geliştirilmiştir.
2. Mesleğe Yönelme ve Mesleki Yönelim Envanteri
3. Akademik Benlik Kavram Ölçeği
4. Mesleki Olgunluk Ölçeği El Kitabı
6. ÖSYM Bildemer Kişilik Değerlendirme Formu

İLGİLER

Okullarımızdaki rehberlik hizmetlerinin esas amacı, öğrencilerin ilgi ve yeteneklerine uygun bir program izleyip yine ilgi ve yeteneklerine uygun bir mesleğe yönelmelerine yardımcı olmak olduğuna göre öğrencilerin ilgilerinin bilinmesi büyük bir önem taşımaktadır.

İnsanlar yaptıkları herhangi bir işten, katıldıkları herhangi bir etkinlikten doyum sağlamak isterler. Bir kimse yaptığı herhangi bir işin sonunda para, takdir, ödül gibi çeşitli kazançlar elde etmektedir. Bundan başka bir de işin kendisi kişiye doyum sağlayabilir. Yani kişi o işi yapmakla mutlu olabilir, uzun ve yorucu bir çalışma süresinin sonunda kendisini huzurlu ve ruhen dinlenmiş hissedebilir. Böyle bir kimse, kısıtlayıcı koşullar altınsa dahi o işi tekrar tekrar yapma isteği duyabilir. Kısaca, herhangi bir zorlama olmadığı ya da kendisine bir ödül vaadedilmediği halde bir kimse kendiliğinden bazı faaliyetlere girişiyor ve bundan doyum sağlıyorsa bu kimsenin o faaliyete karşı ilgisinin olduğu söylenebilir. Bireyin seçme özgürlüğü olduğu durumlarda gerçek ilgiyi saptama olasılığı daha yüksektir. Bir kimse önünde çeşitli faaliyet imkanları olduğu halde hep belli bir faaliyet türüne yöneliyorsa o faaliyete alanına ilgisi var demektir.

Örneğin, bir öğrenci resim, müzik, matematik, yabancı dil derslerinden birini seçme durumunda kaldığı her seferde sevdiği bir arkadaşı ile olma ya da sevdiği bir öğretmenden ders alma gibi bir istek yoksa o zaman bu öğrencinin yabancı dile karşı ilgisi olduğu söylenebilir.

Bir kimsenin ilgi duyduğu faaliyet alanı genellikle onun yetenekli olduğu bir alandır. İnsan ancak yetenekli olduğu alanda başarılı çalışmalar yapabilir. Bir kimsenin çalıştığı iş ya da bir çalışma alanında başarılı olması kişiye doyum sağlar ve kişi aynı işi tekrar yapma, aynı alanda tekrar çalışma isteği duyar. Buna karşılık girişimleri başarısızlıkla sonuçlanırsa hevesi kırılır ve bir daha o işi yapma isteği duymaz.

İlgi bir bakıma yetenekleri kullanmaktan ve onları geliştirmekten duyulan zevktir. Yeteneklerini kullanma imkanı bulamayan kimselerin mutsuz oldukları ve ileri yaşlarında da olsa karşılarına bir fırsat çıktığında yeteneklerini geliştirebilecekleri alanlara yöneldikleri gözlenmektedir.

Meslek psikologları çok çeşitli ilgi alanları tanımlamışlardır. Bunlardan bazılarının yeteneklerle ilişkileri çok açık ve belirgin olmasına karşın bazı ilgi alanları özel bir yetenekle ilişkili olmayabilir ya da ilişki çok belirsiz olabilir.

Başlıca İlgi Alanları

•  Temel Bilimler İlgisi: Fen bilimlerinin ( fizik, kimya, biyoloji) konusu olan doğal olayları incelemek, matematik konuları ile uğraşmak gibi davranışlarda kendini gösteren bir ilgi alanıdır. Bu alana ilgisi olan kişiler tıp, veterinerlik ve mühendislik gibi uygulamalı alanlarda bilimsel çalışmalar yapmaktan doyum sağlayabilirler.

•  Sosyal Bilimler İlgisi: Sosyal olayları incelemek ve nedenlerini araştırmak gibi davranışlarda ifadesini bulan bir ilgi alanıdır. Sosyal bilim ilgisi yükse olan kişiler hukuk, siyaset bilimleri, sosyoloji, psikoloji, ilahiyat gibi alanlarda çalışmakta mutlu ve başarılı olabilirler.

•  Canlı Varlık İlgisi: Bitki (meyve, sebze, tahıl) ve/veya hayvan yetiştirmekten (üretmekten), onları incelemekten zevk alma gibi davranışları içerir. Bu alan ilgi duyan kişiler açık havada çalışmaktan hoşlanırlar.

•  Mekanik İlgisi: Çeşitli alet ve makineleri yapmak, çalıştırmaktan ve onarmak gibi faaliyetlerden hoşlanmaktır. Mekanik ilgi makine ve elektrik-elektronik mühendisliği alanlarında başarı ve doyum için gereklidir.

•  İkna İlgisi: Duygu ve düşünceleri başkalarına iletmekten ve belli bir amaca ulaşmak için onları etkileme gibi davranışları içeren ilgi alanıdır. Bu alanla ilgili meslekler arasında yazarlık, gazetecilik, diplomatlık, din görevliliği sayılabilir.

•  Ticaret İlgisi: Alım satım işleri ile uğraşma, ticaret yolu ile kar elde etme, bir malı müşteriye tanıtma ve satma gibi faaliyetlerde ifadesini bulan ticaret ilgisi pazarlama ve reklamcılık programları ile yakından ilişkilidir. Ancak ticarete ilgi duyan kimseler, hangi alanda yetişmiş olursa olsunlar, bir gün meslekleri ile ilgili ticari bir faaliyete girişebilirler. Örneğin, bir ziraat mühendisi, ziraat aletleri ya da ilaçları satan bir ticarethane açabilir.

•  İş Ayrıntıları İlgisi: Küçük ayrıntılara dikkat edebilme ve bu hatalar üzerinde çalışmaktan hoşlanma olarak ifade edilebilir. Her işi günü gününe yapma, bir yazıyı ya da hesabı inceden inceye kontrol etme, her şeyi düzenli tutma gibi davranışlarda kendini gösteren bir ilgi alanı ile açık ilişkisi olan yükseköğretim programı muhasebe ve sekreterliktir.

•  Edebiyat İlgisi: Akıcı konuşabilme ve yazabilme, her türlü edebi eserleri incelemekten ve edebi eser üretmekten ve eleştirmekten gibi davranışlarla ifade edilen bu alana ilgi duyan kişilerin dil-edebiyat ve basın-yayın programlarında doyum sağlayacakları söylenebilir.

•  Güzel Sanatlar İlgisi: Resim, heykel gibi plastik sanatlar ve el sanatları ile ilgili eserleri incelemek veya bu tür eserler ortaya koymak gibi davranışlarda ifadesini bulur. Sanat ile ilgili yükseköğretim programları bu alana ilgi duyan kişiler için uygun olabilir.

•  Müzik İlgisi: Müzik dinleme, müzik aleti çalma ve müzik parçaları besteleme gibi davranışlarla kendini gösteren bir ilgidir. Bu alana ilgi duyan kişiler için konservatuarların müzik bölümleri uygun eğitim alanı olabilir.

•  Sosyal Yardım İlgisi: Zayıf, yoksul, sakat ve hasta insanlara yardım etme ve onların sıkıntılarını azaltma gibi davranışlarda ifadesini bulur. Bu alanla en yakından ilgili yükseköğretim programı, sosyal hizmetler programıdır. Ayrıca tıp, psikoloji, çocuk gelişmiş ve eğitim programları da sosyal yardım ilgisi yüksek kişiler için uygun çalışma alanları olabilir.

YETENEKLER

Yetenek; öğrenme gücü, belli bir eğitimden yararlanabilme gücü olarak tanımlanabilir. Yetenek, kalıtımla getirilen gizilgücün, eğitimden ve çevre etkisi ile geliştirilmiş kısmını ifade eder. Böylece bir kimsenin belli bir yaşa kadar geliştirdiği becerilere bakarak onun yeni bir eğitim sürecinden ne kadar yararlanabileceği kestirilebilir.

Yapılan işlerin karmaşıklık düzeyi arttıkça gerektirdiği yetenek düzeyi de aratar. Örneğin, ilkokulda başarılı olabilmek için orta düzeyde bir genel akademik yetenek yeterli olabilirken, ortaokulda ya da lisede başarılı olabilmek için daha üst düzeyde yetenek gereklidir.

Yeteneklerin düzey boyutunun dışında bir de alan boyutu söz konusudur.Yeteneğin alan boyutu yetenek çeşitliliğini gösterir. Genel öğrenme gücü ya da genel yetenek yanında pek çok özel yetenekler de vardır. Bir kimse kelimelerle ifade edilen kavramları kolaylıkla öğrenebilir ve bu onları kullanıra akıl yürütebilirken bir başkası sayılarla ilgili kavramları anlama ve akıl yürütmede başarılı olabilirken bazıları da birkaç alanda başarılı olabilmektedir.

Çalışma hayatında çeşitli yetenekleri farklı düzeylerde gerektiren pek çok meslek vardır. Bir kimse bir meslek ya da onu hazırlayan bir eğitim programını seçerken hangi yetenek türüne ne derece sahip olduğunu düşünmeli ve en çok sahip olduğu yeteneğini kullanabileceği çalışma alanını araştırmalıdır.

Bir kimsenin bir alandaki yeteneğinin yani öğrenme gücünün tanınmasının en kolay ve bilinen yolu o güne kadar o alanda yaptığı çalışmalarda elde ettiği başarıya bakmasıdır.

Alan seçimi ve yükseköğretim programlarının tercihini yapmadan önce çeşitli alanların gerektirdiği yetenek düzeyi ile kendisinin hangi alanlarda ne düzeyde yeteneğe sahip olduğu konusunda bilgi sahibi olmasında yarar vardır. Aksi halde ya yeteneğinin üzerinde ya da altında yetenek gerektiren bir alana yönelmesi söz konusudur. Sahip olduğu yeteneğin üzerinde yetenek gerektiren bir alana yönelen bir kimse büyük olasılıkla o alana girme fırsatı bulunmayacak, ya da sınırlı bir puanla girse bile başarı şansı çok zayıf olacaktır. Yeteneğin altında alanlara yönelenlerde ise can sıkıntısı ve doyumsuzluk görülecektir. Yeteneklerine uygun bir çalışma alanına yönelen bir kimse hem sahip olduğu yetenekleri geliştirme fırsatı bulabilir hem de mesleğin başarılı bir üyesi olabilir.

Bir kimse hangi konuları zorlanmadan, zahmetsizce öğrendiğine ve o konularda sınıfta öğretilenlerin de üzerinde bazı genellemeler yapabildiğine, hangi alanlarda ise sadece derste kendisinden beklenilenleri yerine getirebildiğine bakarak yeteneklerini az çok değerlendirebilir.

Genel akademik yetenek, sözel yetenek, sayısal yetenek ve şekil-uzay ilişkileri yeteneği olmak üzere üç tür yeteneği içeren bir kavramdır. Her yükseköğretim programındaki başarıda bu üç yetenek de gerekli olmakla birlikte bazı programlardaki başarıda bunlardan biri veya ikisi daha fazla rol oynamaktadır.

1. Sözel Yetenek: Bu yetenek, sözcüklerle ifade edilmiş kavramları öğrenebilme, sorunları algılayıp çözebilme ve düşünceleri doğru, açık bir biçimde anlatabilme gücünü ifade eder. Sözel yetenek sosyal bilimlerde, dil bilim ve diğer bilimlerde başarı için gereklidir.

2. Sayısal Yetenek: Sayısal yetenek, sayılarla ifade edilen problemleri çözebilme, sayısal kavramları daha çabuk öğrenebilme ve sayılarla akıl yürütebilme gücünü gösterir. Sözel yetenek bütün temel bilimlerde, tıp, veterinerlik gibi sağlık bilimlerinde ve mühendislik alanlarında başarı için gerekli bir yetenektir.

3. Şekil-Uzay İlişkileri Yeteneği: Bu yetenek şekiller arasındaki benzerlik ve farkları, şekillerdeki değişmenin temelindeki ilkeyi algılayabilme, düzlem üzerinde çizilmiş bir cismi, üç boyutlu görebilme gücünü ifade eder. Şekil-uzay ilişkileri yeteneği inşaat, makine, harita ve kadastro mühendisliği, mimarlık, endüstriyel tasarım, diş hekimliği gibi alanlarda başarı için gerekli bir yetenektir.

DEĞERLER

İnsan davranışlarını amacı bir takım ihtiyaçları karşılamaktır. İnsanlar ömürlerin yaklaşık üçte birini kapsayan mesleki faaliyetlerden doyum beklerler. Meslek faaliyetlerinin sonunda beklenen doyum genellikle " meslek değeri" olarak adlandırılır. İlgilerin de belli faaliyetlerin yapılması sırasında yaşanan mutluluğu ifade eden bir kavram olduğuna değinilmiştir. Ancak ilgi faaliyetin özünden duyulan doyumu, değer ise o faaliyetin yapıldığı ortamdan ve getirdiği toplumsal ödüllerden kaynaklanan doyumları içerir. Bir işi yapma konusunda kişiyi güdüleyen en önemli faktör çalışmanın özünden çok sonucundan elde edilen doyumlardır.

Bir kimsenin "Ben ne için çalışıyorum", "Mesleğimden, hayattan ne bekliyorum" gibi sorulara verdiği cevaplar o kişinin meslek değerini yansıtır. Bu cevaplar "Yeteneklerimi geliştirmek için", "Sevdiğim faaliyetleri yapıp mutlu olmak için" ya da " "Çok para kazanıp zengin olmak için"... vb olabilir. Tabii yetenekleri geliştirme ya da ilgi çekici faaliyetlerde bulunma gibi amaçlar söz konusu olduğunda ilgi ve yetenek kavramları da değer kavramı içinde sayılmaktadır.

Belli bir meslek alanında çok değişik iş ve pozisyonlar bulunabilmekte ve bunlar bireylerin değişik ihtiyaçlarına farklı düzeyde cevap verebilmektedirler. Değerlerini yakından tanıyan bir kimse, bunlara uygun iş ve pozisyonları kolaylıkla bulabileceği mesleklere yönelebilir ve eğitimi sırasında kendini o pozisyonların gereklerine göre yetiştirebilir.

Başlıca Değer Alanları

•  Yeteneği Kullanma: Yeteneklerini kullanmaya ve geliştirmeye önem veren kimselerin yeteneklerini tanımak için sistemli bir araştırmaya girmeleri ve yüksek derecede sahip oldukları yetenekleri en fazla gerektiren alanlara yönelmeleri gerekmektedir.

•  Yaratıcılık: Yaratıcı insanlar yenilikler ortaya koyma gücüne sahiptirler ve bu güçlerini kullanabilecekleri, yeni yorum ve sentezlere gidebilme olanağı olan ortamları ararlar. Bu yüzden yaratıcı gücü olan kimseler seçtikleri mesleklerde bu güçlerini kullanma olasılığını bulup bulamayacaklarını düşünmelidirler.

•  Yarışma: Bazı kişiler yetenek ve başarılarının başka insanlara göre değerlendirilmesine ve üstünlüklerinin tanınmasına olanak veren durumlarda isterler. Bir kimsenin yarışmaya girip, kendini kanıtlaması, en azından yeteneği düzeyinde bir mesleğe girmesi ile mümkündür.

•  İşbirliği: Bazı insanlar, çalışırken başka kişi veya kişilerle işbirliği halinde olmak, işleri başkaları ile birlikte yürütmek, başkalarından yardım almak ve sorumluluğu başkaları ile paylaşmak isterler. Her meslekte bu ihtiyacın doyumuna imkan verecek pozisyonlar vardır.

•  Değişiklik: Bazı insanlar değişik işler yapmaktan, seyahat etmekten hoşlanırlar. Hayatlarında yenilik ve değişiklik isteyen insanların buna en çok olanak veren alanlara yönelmelerinde yarar vardır. Gazetecilik, turizm rehberliği, diplomatlık bu tür mesleklerdendir.

•  Düzenli Yaşam: düzenli bir yaşam isteyen kimseler çalışma saatleri belirli olan, seyahat etmeyi, gece ve tatillerde nöbet tutmayı gerektirmeyen, kendilerine az da olsa düzenli gelir sağlayan ve işsiz kalma tehlikesi olmayan işlerde mutlu olabilirler.

•  Liderlik: Bazı kişiler iş yerinde lider olmak , çalışmaları planlayıp başkalarını yönetmek ve yönlendirmek isterler. Bu alanda en iyi pozisyon yöneticiliktir. Hangi meslek alanında yetişmiş olursa olsun bir iş yerinde çalışmaya başlayan kimse liderlik ve yöneticilik özelliklerini kanıtladıkça bu pozisyona yükselebilir.

•  Kazanç: Her meslek faaliyetinin sonunda bir miktar kazanç elde edilebilir. Çalışan herkes da kendisine rahatça geçinmeyi sağlayacak düzeyde kazanç elde etmek ister. Ancak, bazı kimseler için yüksek düzeyde kazanç elde etmek çok önemli olabilir.

•  Ün Sahibi Olma: bazı kimseler adlarını duyurmak, herkes tarafından tanınan bir kimse olmak isterler. Bir mesleğin en başarılı elemanı olmak kişiye ün kazandırır. Ve bu anlamda her meslekte ün kazanmak olanaklıdır. Ancak, bazı mesleklerde herkes tarafından tanınan kimse olmak mümkündür. Örneğin, gazetecilik, tiyatro, sinema ve çeşitli sanat dalları bu ihtiyacın doyumuna daha çok imkan verir.

MESLEK İNCELEME FORMU

Erdal USLUER

Sevgili Öğrenciler, Meslek seçimi, bireyin hayatında verdiği en önemli kararlardan birisidir. Sağlıklı meslek seçimi yapabilmek için, bireyin seçmeyi düşündüğü meslek hakkında bazı bilgilere sahip olması gerekir.

Bir meslek hakkında bilgi edinmenin çeşitli yolları vardır. Örneğin bir kitaptan, bir rehber öğretmenden bu bilgiler alınabilir. Ama böyle önemli bir konuda hazır alınan bilgiden çok, kişinin kendi çabası ile araştırarak, inceleyerek elde ettiği bilgi daha yararlıdır. Bu tür bilginin kalıcı olma ve meslek seçme sırasında kullanılma olasılığı daha yüksektir.

Elinizdeki bu form, ilgi duyduğunuz meslekleri incelerken yararlanmanız amacıyla hazırlanmıştır. Bu formda bir mesleğin hangi yönleri hakkında bilgi edinilmesi gerektiğini gösteren sorular bulunmaktadır. Bu soruların cevaplarını çeşitli kaynaklardan edinebilirsiniz. Örneğin çalışan kişilerle konuşarak, iş yerlerinde gözlem yaparak, meslek odası, sendika, dernek gibi kuruluşları ziyaret ederek, yazılı kaynaklar, televizyon, radyo, gazete ve dergileri inceleyerek vb. Formdaki soruların cevaplarını çeşitli kaynaklardan alırsanız mesleğin değişik açılardan görünüşü hakkında daha fazla bilginiz olacaktır.

Meslek incelemeye başlamadan önce bu formdaki soruları dikkatlice inceleyiniz. Soruların cevaplarını ayrı bir kağıda yazınız.

Başarılar dilerim.

MESLEK İNCELEME FORMU

•  BU MESLEKTE GÖREVLER VE YAPILACAK İŞLER NELERDİR?

· Bu meslekte yapılacak faaliyetler nelerdir? (Düşünme, konuşma, okuma, dinleme, kaldırma, tırmanma, dengede durma, eğilme, diz çökme, ayakta durma, oturma, yürüme, görme, işitme, dokunma, koklama, tatma, el kullanma, parmak kullanma...)

•  GEREKEN NİTELİKLER

· Fiziksel Özellikler : Bu meslekte işler yapılırken vücudun en fazla hangi organları kullanılmaktadır? (El, kol, parmak, ayak, kulak, burun, dil, göz...vb.) · Yetenekler Bu meslekte çalışabilmek için hangi yeteneklere ihtiyaç vardır? (Sözel Yetenek, Sayısal yetenek, Şekil- Uzay yeteneği, El-Göz koordinasyonu...) Ekteki Yeteneklerle ilgili yazıyı okuyunuz.

· Bu meslek için akademik eğitimde hangi derslerin okutulması gerekir?

· İlgiler

Bu meslek için hangi ilgilerin kişide bulunması gerekir? (Temel Bilim ilgisi, Sosyal bilim ilgisi, Canlı Varlık ilgisi, Mekanik ilgisi, ikna ilgisi, ticaret ilgisi, iş ayrıntıları ilgisi, edebiyat ilgisi, güzel sanatlar ilgisi, müzik ilgisi, Sosyal yardım ilgisi...) Ekteki ilgilerle ilgili yazıyı okuyunuz.

· Kişilik özellikleri :

. Bu meslekte çalışabilmek için kişilik özellikleri neler olmalıdır? (Sakin, sinirli, sabırlı, sabırsız, heyecanlı, titiz, sorumlu, endişeli,...vb.) · Bu meslekte işe girebilmek için en küçük ve en büyük yaş sınırı nedir? (yaş sınırı yoksa belirtiniz)

· Bu meslekte işe girebilmek için en az ve en çok kilo sınırı nedir? (kilo sınırı yoksa belirtiniz)

· Bu meslekte işe girebilmek için en kısa ve en uzun boy sınırı nedir? (boy sınırı yoksa belirtiniz)

· Bu işe girebilmek için en düşük zeka sınırı nedir? (zeka sınırı yoksa belirtiniz)

3. BU MESLEKTE İŞLER YAPILIRKEN KULLANILAN ARAÇ-GEREÇ VE MALZEMELER NELERDİR?

(Sözcükler, sayılar, şekiller, soyut kavaramlar, alet ve makineler, maddeler, insan ve hayvan bedeni, duygu ve düşünceler, insan ilişkileri...)

4. ÇALIŞMA ORTAMI VE KOŞULLARI

· Bu Meslekte işler nasıl bir ortamda yapılmaktadır? (Sıcak, soğuk, rutubetli, kuru, yaş, tozlu, kirli, kötü kokulu, iyi kokulu, gürültülü, titreşim, radyasyon, toz, duman, tehlike-patlama, yangın, aydınlık, karanlık, temiz, pis...vs. )

· Çalışmalar kapalı alanda mı açık alanda mı yapılmaktadır?

· Seyahat etme zorunluluğu var mı?

· Çalışan kişi hangi tür iş kazalarına maruz kalabilir?

· Mesleğe özgü hastalıklar var mı? Varsa nelerdir?

· Günlük çalışma süresi ne kadardır?

· Gece, hafta sonu ve bayram nöbetleri var mı?

· Yıllık tatil süresi ne kadar? · Kaç yaşında emekli olunur?

5. İŞ BULMA OLANAĞI

· Bu meslekte nerelerde iş bulunabilir? (Devlet kurumları, özel sektör, bağımsız)

· Bu meslekte iş bulma olanakları nasıldır?

· Gelecekte bu meslekte iş bulma olanakları nasıl olacak?

· Bu meslek ülkenin her yerinde yürütülebilir mi?

6. KAZANÇ

· Ortalama aylık kazanç ne olabilir?

· Türkiye'de bölgeler arası kazanç farklı mı?

· Kazanç düzenli ve sabit mi ? · Emeklilikte, maaş ve ikramiye ne kadar? · Bu mesleğe ülkemizde ne kadar ihtiyaç vardır.? (%O, %25, %50, %75, %100)

7. MESLEĞE HAZIRLIK

· Mesleğe girebilmek için zorunlu akademik eğitim düzeyi nedir? (ilk, orta, lise, üniversite, yüksek lisans, doktora)

· Bu mesleğin eğitimi nerelerde verilmektedir? (Hangi şehir, Hangi üniversite. Hangi iş yeri ...vs.)

8. MESLEKTE İLERLEME

· Meslekte ilerleme olanağı var mı?

· Meslekte ilerleme için neler gerekli? (Meslekte ilerleme yıl ile mi yoksa bilgi ve beceriyle mi olmaktadır?)

· Meslekte ilerleme varsa en son kademeye ne kadar zamanda erişilebilir?

· Bu mesleğe yakın ve benzer meslekler var mı?

9 . MESLEK ÜYELERİNİN BAĞLI OLDUKLARI ODA VE SENDİKALAR

· Mesleğe girmeyi ve meslek üyelerinin çalışmalarını denetleyen ve haklarını savunan oda ve sendika var mı?

10 . MESLEĞİN SAĞLADIĞI OLANAKLAR

· Bu mesleğin sağladığı olanaklar nelerdir? (Yaratıcı gücü ortaya koyma, sorumluluk alma, tek başına karar verme, başka insanları yönetme, başkalarıyla ekip halinde çalışma, bağımsız iş kurma, düşünceleri ve duyguları başkalarını aktarma ve etkileme, hasta ve zayıf insanlara yardım etme, çok para kazanma, adını duyurma, ün sahibi olma, yeni insanlar tanıma, ilginç ve değişik işler yapma, düzenli bir hayat sürme, sosyal güvence, seyahat etme ve yeni yerler görme, başkalarıyla yarışarak daha iyi bir yer edinme, bilimsel çalışma, rol ve görevleri açıkça tanımlanmış işlerde çalışma, açık havada çalıma, hep aynı şekilde yapılan (monoton) işler yapma, düzenli bir gelir sağlama, net ve kesin verilerle uğraşma, sürekli iş bulma.

11. BU MESLEKLE İLGİLİ ÖĞRENDİĞİNİZ BAŞKA ŞEYLER VAR MI?

12. BU MESLEKLE İLGİLİ ÖĞRENMEK İSTEYİP DE ULAŞAMADIĞINIZ KONULAR VAR MI?