indekiler :

1- Dikkat Eksiklii ve Hiperaktivite Bozukluu
2- DEHB'in Nedenleri
3- DEHB'in Genel zellikleri
4- DEHB'li Öğrencilerin kaynatrma yoluyla eğitimi
5- Snf öğretmenine neriler

DKKAT EKSKL VE HPERAKTVTE BOZUKLUU

Dikkat eksiklii ve hiperaktivite bozukluu (DEHB) ar hareketlilik, dikkat sorunlar ve istekleri erteleyememe (drtsellik) belirtileriyle ortaya kan bir psikiyatrik bozukluktur. Bir çocukta, gente veya erikinde DEHB var denebilmesi için bu belirtilerin 7 ya ncesinde ve normal bir kiide olandan ok daha iddetli dzeyde grlmesi gereklidir. Yani ar hareketlilik, dikkat dankl ve isteklerini erteleyememe belirtileri kiçinin gnlk yaamn etkileyecek boyutta olmaldr. ( ERCAN S.E, AYDIN Cahide)
Dikkat eksiklii ve hiperaktivite bozukluunun temel zellii kalc ve sürekli dikkatsizlik belirtileri ile yerinde duramama diye nitelenen ar hareketliliktir. Yrmeye yeni balayan bir yada iki yandaki bir ocuun hareketli olmas geliimsel olarak doaldr. Ancak eğitim retime balam bir ocuun snfnda sürekli hareket halinde olmas, yerinde oturamamas, geliimsel olarak beklenen bir durum deildir. DEHB ayr grupta incelenir.
-Ar hareketlilik ve drtsellik sorunlar olanlar
-Sadece dikkat sorunlar olanlar
-Hem dikkat hem ar hareketlilik-drtsellik sorunlar olanlar

1.Ar Hareketlilik: ocuklar erikinlere gre daha canl ve hareketlidir. Bu hareketlilik ocuun kendi yatlaryla karlatrldnda belirgin dzeyde farllk gsterdii zaman ar hareketlilikten sz edilebilir. Bu davranlar oyun, anaokulu, okul gibi gnlk ilevlerde aile veya öğretmenler için sorun oluturmaktadr.
2. Dikkat Sorunlar: Dikkatin bir noktaya toplanabilmesinde glk, d uyaranlarla dikkatin ok kolay dalabilmesi, unutkanlk, eyalarn veya oyuncaklarn sk sk kaybetme ve dzensizlik gibi belirtiler dikkat sorunlar bulunduunu gsterir. Dikkat sorunlar her yata farkllk gstermektedir. 2-3 yandaki bir ocuun dikkat süresi ile yetikin bir bireyin dikkat süresi farkllk gstermektedir. Normal yatlaryla ayn snfta eğitim gren bir Öğrenci dikkatini derse younlatramyorsa sürekli farkl eylerle ilgileniyorsa dikkat sorunu vardr denebilir.
3. Drtsellik: Acelecilik, istekleri erteleyememe, sorulan sorulara ok abuk yant verme, bakalarının szlerini kesme ve srasn beklemede glk ekme gibi zellikler drtsellik sorunlarının bulunduunu dndrr.

DEHB 'N NEDENLER

Dikkat eksiklii ve hiperaktivite bozukluu dier bir ok psikiyatri ve tbbi durum gibi neden olutuu tam olarak bilinmeyen bir bozukluktur. Gnmze kadar yaplm olan almalardan elde edilen veriler DEHB in oluumunda bir ok nedenin bir arada etkili olduunu gstermektedir.
a-Kaltm: Kaltmsal olarak yatknlk gzlenmitir. Aile almalarndan elde edilen bilgiler DEHB' li olan çocuklarn anne babalarnda benzer belirtiler olma orannn 2-8 kat fazla, kardelerinde ise dier çocuklara oranla 2-3 kat fazla olduunu gstermitir. Ayrca ikiz çocuklar zerinde yaplan almalardan elde edilen bilgilere gre tek yumurta ikizlerinde e hastalanma oran %80-90, ift yumurta ikizlerinde e hastalanma oran %30' dur.
b-Beyindeki yapsal ilev farkllklar:Dikkatin younlatrlmas, srdrlmesi, davranlarn kontrol edilmesi, planlama yaplmasndan sorumlu olan alanlarda -nblge (Prefrontal lob), bazal ganlionlar, serebellum- normal bireylerdekine oranla daha kk yada farkl bir simetride olma szkonusudur. Saptanlan bu farkllklarn hastala neden olduu dnlmekte, ancak bu incelemeler bir tan arac olarak kullanlmamaktadr.
c-evresel nedenler: Direk olarak DEHB'e neden olmaz ancak genetik olarak yatknl olan bireylerde riski artrr.
-Doum ncesi: Gebelikte hastalanma, alkol, sigara ve ila kullanm.
-Doum srasnda: Erken doum, doum komplikasyonlar.
-Doum sonras: Kk yata geirilen ameliyat, kaza veya hastalklar, hastalk tedavisinde etkili olan fakat yan etkisi olan ilalar alnmas.

DEHB'N GENEL ZELLKLER

S Dikkat Eksiklii Hiperaktivite/Ar Hareketlilik Bozukluu tansnn konulabilmesi için temel belirtilerin 7 yandan nce balamas, en az iki ortamda grlmesi, (okul ve evde) ve 6 ay boyunca da devam ediyor olmas gerekmektedir. Okulda öğretmen ve evde aile tarafından bu belirtiler gzleniyorsa DEHB olduundan sz edilebilir. Ancak çocuk okulda veya yabanc bir ortamda sessiz- sakin ve normal davranlar gsterirken evde ar hareketli ve dikkatsiz davranlar gsteriyorsa DEHB den sz edilemez.
S DEHB in kzlarda ve erkeklerde grlme skl farkllk gstermektedir. Erkeklerin kzlardan 4-8 kat daha yksek oranda DEHB olma olasl vardr.
S DEHB yaam boyu sürebilen bir bozukluktur. DEHB olan kiilerin ergenlikte de belirtileri devam eder. ( Yaklak %80 de).
S DEHB olan çocukta danklk, unutkanlk, zihinsel olarak organize olamamalarndan kaynaklanan dzensizlik, koordinasyon bozukluu, sosyal beceri sorunlar, tutarszlk vb. gibi sorunlar grlebilir.
S DEHB' e birtakm sorunlarda elik edebilir. Bu kiiler dk benlik saygsna sahip olabilir, akademik olarak sorunlar yaayabilirler. ( Okul baarszl, konuma ve dier geliimlerde gecikme, sosyal becerilerde yetersizlik gibi)
S DEHB olan kiiler fiziksel olarak yatlarna gre ortalamann altndadr.
S DEHB'li çocuklar acelecidirler, olaylara veya konumalara mdahale edip yarda keserler.
SAkademik sorunlar yaayan DEHB' li çocuklar yaklak olarak;
% 30' u liseyi bitirene kadar bir-iki kere snfta kalr,
% 60'  cidd yazma gl ekmektedirler
%90'  okulda dk baarldr.
%20'  sinin okuma gl vardr.
%30' u okulu brakmaktadr.
%90' okulda yeterince retken deildir. (Murdence Arcelus, 1999)
SDEHB olan çocuklar zihinsel olarak normal veya normal st olsalar dahi akademik anlamda yetersiz olduklarndan dolay zihinsel olarak geri olduklar dnlmekte bu da ocua verilen eğitimi olumsuz ynde etkilemektedir.
S DEHB'li çocuklar oturmas gereken durumlarda birka dakikadan fazla oturamaz ve otursalar dahi farkl eylerle ilgilenirler. ( El ve ayaklarn sürekli oynatmak gibi)
S Aileler bu çocuklar dz duvara trmanr, onu bir yerde zapt etmek imkansz, ele-avuca smaz gibi szlerle anlatrlar.
S Dikkatleri danktr. Dikkatini yapt ie veya oyuna vermekte zorlanr.
S Evde veya okulda yapaca iler veya aktiviteler için gereken malzemeleri kaybeder.
S lgileri kolayca baka ynlere kayar. Snf ortamnda dikkatini eken her trl ses, resim vb. eyler yznden ders dinlemekte zorlanrlar.
S Bakalarna kar itme, ekitirme, vurma gibi davranlar sk gsterirler.
S Bu çocuklar drtlerini kontrol edemediklerinden dolay beklenmedik davranlar gsterir ve kendilerinin tehlikeli durumlara dmesine neden olur.( aniden yola kmak, yksek yerlere trmanmak gibi)
S Dikkatleri dank olduundan detaylar gzden karrlar.
S Bu çocuklarn arkadalk ilikileri zayftr. Ksa sürede iliki kursalar da rahatsz edici davranlarda bulunduklar için arkadalklarn srdremezler.
S Kendilerine gvenleri azdr. Bir ie balama veya karar verme konusunda kararszdrlar. Gn içinde ok fazla baarszlk duygusu yaarlar.
S Gnlk ilerinde genellikle unutkandrlar. Randevularn, beslenme saatlerini, eyalarn, sklkla unuturlar.
S Dorudan kendisiyle konuulduunda ou zaman dinlemiyormu gibi grnr.
S ou zaman zihinsel (mental) abay gerektiren görevlerden kanr, bunlar sevmez yada bunlarda yer almaya kar isteksizdir.

DEHB' L RENCNN KAYNATIRMA YOLUYLA ETM

SINIF RETMENNE NERLER

Nfusun %3 ile %5' ini etkileyen DEHB çocukluk dnemi davran bozukluklarının en yaygn olanlarndan biridir. DEHB snfta yerinde oturmama, barma, snf terk etme, etkinlikleri bozma gibi bozucu davranlara yol aar.
DEHB'li çocuklar genellikle okula baladktan sonra tehis edilirler. ounlukla öğretmenler DEHB'li çocuklar fark eder ve tan sürecini balatr. Anne babalar kendi çocuklarna altklar için bir ok davran onlara olaan grnr. Tan sürecini balatan genelde öğretmenler olduuna gre onlarnda ders konusunda ok temel baz bilgilere sahip olmas gerekir. Her eyden nce uratnz ocuun gerekten bir DEHB'li olup olmadndan emin olun. DEHB' liye tan koymak elbette öğretmenin görevi deildir. Ancak öğretmen tan sürecinde zincirin ilk halkalarndan biridir. ncelikle eer Öğrenci snf ortamna uyum salamakta zorlanyorsa ve renmede glk ekiyorsa okul psikolojik danışmanna havale edilir. Eer okulda psikolojik danışman yoksa bal bulunduu rehberlik ve araştırma merkezine ayrntl bir gzlem formu ile bavurarak gerekli yardm alnabilir.
Dikkat eksiklii, ar hareketlilik, renme gl gibi nedenlerden dolay okul yaamnda zorlanan çocuklarn eğitim ve retiminde sergiledikleri sorunlarn nlenmesi ve zm için özel eğitim ve Öğretim yöntemlerinin kullanlmas zorunludur. Bu Öğrencilerin zellikle disiplinli ve dzenli snflarda eğitim ve Öğretim grme ihtiyaçlar vardr. Snf ortamnda kendilerini gvenlikte hissetmeleri, kendilerinden akademik bakmdan neler beklendiçini iyice anlamalar ve nasl davranacaklarının öğretmenler tarafından retilmesi gerekir. Aada sralanan yntemler bu Öğrencilerin snfta sergileyecekleri olumsuz davranlar nlemede yardmc olacaktr.
&ocuu olduu gibi kabul edin. Dikkat eksiklii hiperaktivite bozukluu nropsikiyatrik bir bozukluktur. Denetlenebilir ancak yok edilemez. la ve davran deitirme yöntemleriyle %80 orannda bir dzelme salanabilir. Her eyden nce ocuun olduu gibi kabul edilmesi gerekir.
&ocuun davranlarna kar eğitimcilerin kabul izgisinin yksek olmasnda yarar grlmektedir fakat bu durum ocuun otoritesine dayal bir ortam oluturmamaldr.
&Bu Öğrencilerin dnce biimlerinin farkl olduuna dikkat edin. DEHB' li çocuklar dorusal bir dnceye sahip deillerdir ve asla olamazlar. Onlar dorusal dnceye tevik etme ve zorlama teebbsnde bulunmanz kaynaklar ve zaman boa harcamanza sebep olur.
&Ders srasnda san okamak, omzuna dokunmak tm Öğrencilerin kendilik deerini arttrd gibi konuya ilgilerini de arttrmaktadr. Bu çocuklar grsel ve dokunsal uyaranlardan etkilenirler. Dikkatlerini ekmek istediçinizde fiziksel olarak yakn olmak ve uygun olan zamanlarda ona dokunmak etkili olabilir. Ayrca bu ocuu snf ortamnda n sralara oturtmak dikkatinin dalmasn engeller ve daha kolay kontrol edilmesini salar.
&Srekli gz gze gelmeye aln. DEHB'li olan bir Öğrenciyle gz gze gelerek onu dald alemden geri getirebilirsiniz.
&Kyaslama, duygusal istismar, barmak, hakaretlerde bulunmak, fiziksel istismar, fiziksel g kullanmaktan uzak durmak gerekmektedir. Bu durum çocukla kurulan ilikide gven ortamn olumsuz ynde etkilemektedir.
&Baarl olduu her ii mutlaka pekitirin, bu durumu vglerle belirtebilirsiniz.
&Okul- aile arasında beklenilen dzeyde ibirlii oluturulmaldr. Koordinasyon dzeyine gre eğitim sürecinin etkisi farkllk gsterecektir. Beklenilen dzeydeki ibirlii ocuun davranlarnda farkllamann ortaya kmasn kolaylatrabilir.
&letiimin ak ve net olmasn salayn. letiim ak ve net olmadnda ocuun kafas karabilir. Ynergeleri adm adm szel yada yazl olarak verin.
&ocuun kendisine, ona nasl yardmc olabileceinizi sorun. DEHB' li olan çocuklarn sezgileri genellikle ok gelimitir. Eer nasl daha iyi renebilecekleri kendilerine sorulursa bunu anlatmaktan ekinmezler; ama bu bilgiyi gnll olarak anlatmaktan ekinirler. nk anlatacaklar yntem genellikle sra ddr. Bu yzden Öğrencinizle ba baa oturun ve nasl daha iyi renebilecei konusunda onun fikirlerini renin.
&lerin nasl yaplmas gerektiçini tekrarlayn, yazn, syleyin tekrar tekrarlayn. DEHB'li olan kiiler direktifleri bir kereden fazla duyma ihtiyaçcndadrlar. DEHB' li olan çocuklarn en byk sorunu hatrlayamamaktır. Hatrlamalarna yardmc olabilmek için onlara kk hileler retin. renme zorluu yaayan çocuklarn canl hafza yada baka bir deile hafza sofrasnda mevcut yer konusunda sorunlar yaad belirtilmektedir. Aklnza gelebilecek her trl hile, ipular, kafiyeler, kodlar vb. hafzann geliştirilmesine yardmc olacaktr.
&Ar yorgunluk, stres ve bask çocuklarn zdenetimlerini azaltp uygunsuz davranlara neden olabilecei için dinlenme frsat salanmaldr. Sessizlik zaman ve geveme teknii uygulanabilir.
&ocuu etiketleyici isimler kullanmak yerine snfta okul arkadalar tarafından kabuln salamak amacıyla ocuun yaad durumu anlatan hikaye ve yklerden yararlanlmaldr.
&Snf ierisinde ocuun hareketlenecei hissedildii anda ocua bir takm sorumluluklar verilerek ocuun hareket etmesine olanak salanarak ocuun snf içinde daha iyi kontrol edilebilmesi salanabilir.
&renmenin duyusal boyutunu ihmal etmeyin. Duyusal eğitim, davranlarn kalc klnmas asndan olduka nemlidir. Bir Öğrenci duyusal giri davranlar asndan eksikse, renme asndan bir sorun ortaya kacak demektir. Bu erevede Öğrencilerin katlm, ait olma ve elence ihtiyaçlarının retimsel etkinlikler esnasnda karlanmas gerekir.
&Snrlar koymaktan ekinmeyin. Snrlar çocuklara ceza vermek için deil evrelerine gven duymalarn salad için konur. Snr koymay sk sk sizden bekledii gibi vaktinde ve yaln bir ekilde yapmaya almalsnz.
&nceden belirlenmi bir programa dakik bir biçimde sadk kalmasn salayn. Bu program tahtaya ya da Öğrencinin srasna yaptrabilir ve sk sk bakmas için uyarabilirsiniz.
&DEHB' li olan Öğrencinizin arada bir snftan kmasn salayarak-snf dnda bir i yaratarak- bir emniyet sbab oluturun: Eer bunu snf kurallar için de oturtabilirseniz o zaman ocuu snfta kalp "kendini kaybetmek" yerine ; bir ans vermi olursunuz ve ayn zamanda da kendini izleme ve kontrol etmeyi retirsiniz.
&Kurallar yerletirin. Kurallar herkesin grebilecei bir biçimde yazn ve asn. Kendilerinden beklenilen eyin ne olduunu bilerek ikna olacaktr. Ancak etkili kural koyma tekniklerini dikkate almanz arttr.
&Ev devlerinin niceliçinden ziyade niteliçine ynelin. DEHB'li Öğrenciler, genellikle az deve ihtiyaç duyarlar.
&Byk devleri kk paralara ayrn.DEHB' li Öğrenciler için bu ok nemlidir. Ar devler ocuu ezebilir ve çocuk, "Bunu asla yapamayacam" eklinde duygusal bir tepkiyle geri ekilir. Ar devleri, her bir bölümü yapabilecek nitelikte grnen kk paralara ayrarak ocuun baarszlk duygusu azaltlabilir.
&Bu çocuklarn dikkatleri abuk dald için snf duvarlarna Öğrencilerin dikkatlerini datc eyler asmayn.
&DEHB'li Öğrenciyi snfta iyi arkadalk kurabilecei biriyle eletirin.
&ocuun neler rendiçini sk sk kontrol edin. Geri bildirimler verin nk bu çocuklar kendilerini deerlendiremezler. ou zaman nasl davrandklarının ve bulunduklar noktaya nasl geldiklerinin farknda deildirler. Onlara bu bilgiyi yapc bir tavrla yapn.
&Bu çocuklar dev defteri tutma konusunda zorluk ekerler. Bundan dolay btn devleri tahtaya yazn.
&Snfa getirmelerini beklediçiniz eyalarn neler olduunu ak bir biçimde retin. Öğrenciler snfa hazırlksz geldiklerinde yanlarnda getirmeleri gerekip de getirmedikleri eylerin yerine daha sevimsiz ve eski olanlarn verin. Bu beklentilerinizin ciddi olduunu gsterir.
&Bu tr Öğrencilerin bir ounun iitsel uyarma ihtiyaçc vardr ve sessiz okuduklarndan anlam karamazlar. Bu Öğrenciler genellikle alak sesle kendi kendilerine okumaldrlar ki kendi seslerini duysunlar, dikkatlerini srdrebilsinler ve okuduklarndan anlam karabilsinler.
&Evde yksek sesle okumaya cesaretlendirin. Mmkn olduunca snfta sesli okuma yapn. Sadece ciddi davransal problemlerle ilgilenmeye aln, bylece Öğrenci basit sorunlarla bunaltlmam olur.
&Ders anlatmnn okuma ksm için ar hareketli Öğrenciyi iyi konsantre olabilen Öğrencilerin arasna oturtun. Okuma parasında en ok yarar salamas için bu Öğrenci okuma parasn nceden teypten dinlemeli; daha sonra elerle veya kk gruplar içinde okumaldr.
&Dikkati dank Öğrencileri okunan izleyebilmeleri için parmaklarn veya karton eritler kullanmaya tevik edin.
&DEHB 'li Öğrenciler genellikle byk harfle balayan szckleri doru yazmada ve noktalama iaretlerini kullanmada zorluk ekerler. Yazm yanllarna dikkat etmez ve kendi yazm yanllarn dzeltmekte ok zorlanrlar.Bunun için Öğrencilere sk sk almalarnda byk harflere ve noktalama iaretlerine dikkat etmelerini hatrlatn, yanllar bulmada onlara yardm edin.
&retirken konu balklarn kullann, ana fikir karmay retin. Bu yntem, ocua renmeyi baard bilgilerin gerekli olduu duygusunu da alayacaktr. nk genellikle rendiklerinin gereksiz, hi kullanlmayacak eyler olduunu dnrler.
&ocuun okulda spora ynelmesi salanmaldr. Bu konuda beden eğitimi öğretmeni ile ibirlii yapp ocuun yakn olduu bir spor alann belirlemek, bu sporu yapmas için imkan tanmak faydal olur.
&ocuklar en iyi oyunla rendii için matematikten hayat bilgisine kadar her dersin belli bir bölümü oyunla renmeye ayrlabilir.
&Bu çocuklar sk sk baarszlk duygusu yaarlar. Bunun için mmkn olduunca baarl olduu durumlar aratrlp kendilerini baarl hissedebilecekleri yaantlara sokulmaldr.
&Mmkn olduunca ocua sorumluluk verin. Bu sorumluluklar çocuk tarafından ceza biiminde alglanmamaldr.
&ocuun, arkadalarna DEHB'li olduunu sylemesini nerin. Sorun yaadklarnda arkadalar daha anlayl olabilirler.
&Sk sk tahtaya kaldrn ve silmeniz gereken yazlar sildirin, snfta datlmas gereken materyalleri ona dattrn.
&Snavlarda dikkatinin dankl gz nne alnarak değerlendirme yaplmal ve snavlarda ok skld hissedildii zaman ara verilerek snav yaplmaldr. Ayrca szl snavlarda daha baarl olduu gerei unutulmamaldr.
&Ders anlatrken olabildiçince grsel, iitsel ve hareketli aralar kullanlmaldr. Mmknse bu aralarn kurulmas ve kullanlmasnda ondan yardm alnabilir.
&Sk sk grup almas yapn. Bu yolla gruba katlmasnn keyfini yaayacak, motivasyonu artacak ve kurall yaamay kurallara uymay renecektir.
&ocua DEHB' in avantajlar olduunu da hatrlatn. u avantajlar iletebilirsiniz: DEHB ok fazla enerji verebilir. Ar hareketlilik arkadalarn elendirmede ve acil ileri yapmada yardmc olabilir. lerde ok fazla konukanlk gsteren mesleklerde baarl olmalar salanabilir. DEHB bir seferde birden ok ihtimal dnmeyi kolaylatrr.