İçindekiler :

1- Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu
2- DEHB'in Nedenleri
3- DEHB'in Genel Özellikleri
4- DEHB'li öğrencilerin kaynaştırma yoluyla eğitimi
5- Sınıf Öğretmenine Öneriler

DİKKAT EKSİKLİĞİ VE HİPERAKTİVİTE BOZUKLUĞU

         Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) aşırı hareketlilik, dikkat sorunları ve istekleri erteleyememe (dürtüsellik) belirtileriyle ortaya çıkan bir psikiyatrik bozukluktur. Bir çocukta, gençte veya erişkinde DEHB var denebilmesi için bu belirtilerin 7 yaş öncesinde ve normal bir kişide olandan çok daha şiddetli düzeyde görülmesi gereklidir. Yani aşırı hareketlilik, dikkat dağınıklığı ve isteklerini erteleyememe belirtileri kişinin günlük yaşamını etkileyecek boyutta olmalıdır. ( ERCAN S.E, AYDIN Cahide)
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun temel özelliği kalıcı ve sürekli dikkatsizlik belirtileri ile yerinde duramama diye nitelenen aşırı hareketliliktir. Yürümeye yeni başlayan bir yada iki yaşındaki bir çocuğun hareketli olması gelişimsel olarak doğaldır. Ancak eğitim öğretime başlamış bir çocuğun sınıfında sürekli hareket halinde olması, yerinde oturamaması, gelişimsel olarak beklenen bir durum değildir. DEHB üç ayrı grupta incelenir.
-Aşırı hareketlilik ve dürtüsellik sorunları olanlar
-Sadece dikkat sorunları olanlar
-Hem dikkat hem aşırı hareketlilik-dürtüsellik sorunları olanlar

1.Aşırı Hareketlilik: Çocuklar erişkinlere göre daha canlı ve hareketlidir. Bu hareketlilik çocuğun kendi yaşıtlarıyla karşılaştırıldığında belirgin düzeyde farlılık gösterdiği zaman aşırı hareketlilikten söz edilebilir. Bu davranışlar oyun, anaokulu, okul gibi günlük işlevlerde aile veya öğretmenler için sorun oluşturmaktadır.
2. Dikkat Sorunları: Dikkatin bir noktaya toplanabilmesinde güçlük, dış uyaranlarla dikkatin çok kolay dağılabilmesi, unutkanlık, eşyalarını veya oyuncaklarını sık sık kaybetme ve düzensizlik gibi belirtiler dikkat sorunları bulunduğunu gösterir. Dikkat sorunları her yaşta farklılık göstermektedir. 2-3 yaşındaki bir çocuğun dikkat süresi ile yetişkin bir bireyin dikkat süresi farklılık göstermektedir. Normal yaşıtlarıyla aynı sınıfta eğitim gören bir öğrenci dikkatini derse yoğunlaştıramıyorsa sürekli farklı şeylerle ilgileniyorsa dikkat sorunu vardır denebilir.
3. Dürtüsellik: Acelecilik, istekleri erteleyememe, sorulan sorulara çok çabuk yanıt verme, başkalarının sözlerini kesme ve sırasını beklemede güçlük çekme gibi özellikler dürtüsellik sorunlarının bulunduğunu düşündürür.

DEHB ‘İN NEDENLERİ

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu diğer bir çok psikiyatri ve tıbbi durum gibi neden oluştuğu tam olarak bilinmeyen bir bozukluktur. Günümüze kadar yapılmış olan çalışmalardan elde edilen veriler DEHB in oluşumunda bir çok nedenin bir arada etkili  olduğunu göstermektedir.
a-Kalıtım: Kalıtımsal olarak yatkınlık gözlenmiştir. Aile çalışmalarından elde edilen bilgiler DEHB’ li olan çocukların anne babalarında benzer belirtiler olma oranının 2-8 kat fazla, kardeşlerinde ise diğer çocuklara oranla 2-3 kat fazla olduğunu göstermiştir. Ayrıca ikiz çocuklar üzerinde yapılan çalışmalardan elde edilen bilgilere göre tek yumurta ikizlerinde eş hastalanma  oranı %80-90, çift yumurta ikizlerinde eş hastalanma oranı %30’ dur.
 b-Beyindeki yapısal işlev farklılıkları:Dikkatin yoğunlaştırılması, sürdürülmesi, davranışların kontrol edilmesi, planlama yapılmasından sorumlu olan alanlarda -önbölge (Prefrontal lob), bazal ganlionlar, serebellum- normal bireylerdekine oranla daha küçük yada farklı bir simetride olma sözkonusudur. Saptanılan bu farklılıkların hastalığa neden olduğu düşünülmekte, ancak bu incelemeler bir tanı aracı olarak kullanılmamaktadır.
c-Çevresel nedenler: Direk olarak DEHB’e neden olmaz ancak genetik olarak yatkınlığı olan bireylerde riski artırır.
-Doğum öncesi: Gebelikte hastalanma, alkol, sigara ve ilaç kullanımı.
-Doğum sırasında: Erken doğum, doğum komplikasyonları.
-Doğum sonrası: Küçük yaşta geçirilen ameliyat, kaza veya hastalıklar, hastalık              tedavisinde etkili olan fakat yan etkisi olan ilaçlar alınması.

DEHB’İN  GENEL ÖZELLİKLERİ

S Dikkat Eksikliği Hiperaktivite/Aşırı Hareketlilik Bozukluğu tanısının konulabilmesi için temel belirtilerin 7 yaşından önce başlaması, en az iki ortamda görülmesi, (okul ve evde) ve 6 ay boyunca da devam ediyor olması gerekmektedir. Okulda öğretmen ve evde aile  tarafından bu belirtiler gözleniyorsa DEHB olduğundan söz edilebilir. Ancak çocuk okulda veya yabancı bir ortamda  sessiz- sakin  ve normal davranışlar gösterirken evde aşırı hareketli  ve dikkatsiz davranışlar gösteriyorsa DEHB  den  söz edilemez.
S DEHB in kızlarda ve erkeklerde görülme sıklığı farklılık göstermektedir. Erkeklerin kızlardan 4-8 kat daha yüksek oranda DEHB olma olasılığı vardır.
S DEHB yaşam boyu sürebilen bir bozukluktur. DEHB olan kişilerin ergenlikte de belirtileri devam eder. ( Yaklaşık %80 de).  
S DEHB olan çocukta dağınıklık, unutkanlık, zihinsel olarak organize olamamalarından kaynaklanan düzensizlik, koordinasyon bozukluğu, sosyal beceri sorunları, tutarsızlık vb. gibi sorunlar görülebilir.
S DEHB’ e birtakım sorunlarda eşlik edebilir. Bu kişiler düşük benlik saygısına sahip olabilir, akademik olarak sorunlar yaşayabilirler. ( Okul başarısızlığı, konuşma ve diğer gelişimlerde gecikme, sosyal becerilerde yetersizlik gibi)
S DEHB olan kişiler fiziksel olarak yaşıtlarına göre ortalamanın altındadır.
S DEHB’li çocuklar acelecidirler, olaylara veya konuşmalara müdahale edip yarıda keserler.
SAkademik sorunlar yaşayan DEHB’ li çocuklar yaklaşık olarak;
% 30’ u liseyi bitirene kadar bir-iki kere sınıfta kalır,
% 60’ ı ciddî yazma güçlüğü çekmektedirler
%90’ ı okulda düşük başarılıdır.
%20’  sinin okuma güçlüğü vardır.
%30’ u okulu bırakmaktadır.
%90’ ı okulda yeterince üretken değildir. (Murdence Arcelus, 1999)
SDEHB olan çocuklar zihinsel olarak normal veya normal üstü olsalar dahi akademik anlamda yetersiz olduklarından dolayı zihinsel olarak geri oldukları düşünülmekte bu da çocuğa verilen eğitimi olumsuz yönde etkilemektedir.
S DEHB’li çocuklar oturması gereken durumlarda birkaç dakikadan fazla oturamaz ve otursalar dahi farklı şeylerle ilgilenirler. ( El ve ayaklarını sürekli oynatmak gibi)
S Aileler bu çocukları düz duvara tırmanır, onu bir yerde zapt etmek imkansız, ele-avuca sığmaz gibi sözlerle anlatırlar.
S Dikkatleri dağınıktır. Dikkatini yaptığı işe veya oyuna vermekte zorlanır.
S Evde veya okulda yapacağı işler veya aktiviteler için gereken malzemeleri kaybeder.
S İlgileri kolayca başka yönlere kayar. Sınıf ortamında dikkatini çeken her türlü ses, resim vb. şeyler yüzünden ders dinlemekte zorlanırlar.
S Başkalarına karşı itme, çekiştirme, vurma gibi davranışları sık gösterirler.
S Bu çocuklar dürtülerini kontrol edemediklerinden dolayı beklenmedik davranışlar gösterir ve kendilerinin tehlikeli durumlara düşmesine neden olur.( aniden yola çıkmak, yüksek yerlere tırmanmak gibi)
S Dikkatleri dağınık olduğundan detayları gözden kaçırırlar.
S Bu çocukların arkadaşlık ilişkileri zayıftır. Kısa sürede ilişki kursalar da rahatsız edici davranışlarda bulundukları için arkadaşlıklarını sürdüremezler.
S Kendilerine güvenleri azdır. Bir işe başlama veya karar verme konusunda kararsızdırlar. Gün içinde çok fazla başarısızlık duygusu yaşarlar.
S Günlük işlerinde genellikle unutkandırlar. Randevularını, beslenme saatlerini, eşyalarını, sıklıkla unuturlar.
S Doğrudan kendisiyle konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünür.
S Çoğu zaman zihinsel (mental) çabayı gerektiren görevlerden kaçınır, bunları sevmez yada bunlarda yer almaya karşı isteksizdir.

DEHB’ Lİ ÖĞRENCİNİN KAYNAŞTIRMA YOLUYLA EĞİTİMİ

SINIF ÖĞRETMENİNE ÖNERİLER

           Nüfusun %3 ile %5’ ini etkileyen DEHB çocukluk dönemi davranış bozukluklarının en yaygın olanlarından biridir. DEHB sınıfta yerinde oturmama, bağırma, sınıfı terk etme, etkinlikleri bozma gibi bozucu davranışlara yol açar.
DEHB’li çocuklar genellikle okula başladıktan sonra teşhis edilirler. Çoğunlukla öğretmenler DEHB’li çocukları fark eder ve tanı sürecini başlatır. Anne babalar kendi çocuklarına alıştıkları için bir çok davranışı onlara olağan görünür. Tanı sürecini başlatan genelde öğretmenler olduğuna göre onlarında ders konusunda çok temel bazı bilgilere sahip olması gerekir. Her şeyden önce uğraştığınız çocuğun gerçekten bir DEHB’li olup olmadığından emin olun. DEHB’ liye tanı koymak elbette öğretmenin görevi değildir. Ancak öğretmen tanı sürecinde zincirin ilk halkalarından biridir. Öncelikle eğer öğrenci sınıf ortamına uyum sağlamakta zorlanıyorsa ve öğrenmede güçlük çekiyorsa okul psikolojik danışmanına havale edilir. Eğer okulda psikolojik danışman yoksa bağlı bulunduğu rehberlik ve araştırma merkezine ayrıntılı bir gözlem formu ile  başvurarak gerekli yardım alınabilir.
Dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik, öğrenme güçlüğü gibi nedenlerden dolayı okul yaşamında zorlanan çocukların eğitim ve öğretiminde sergiledikleri sorunların önlenmesi ve çözümü için özel eğitim ve öğretim yöntemlerinin kullanılması zorunludur. Bu öğrencilerin özellikle disiplinli ve düzenli sınıflarda eğitim ve öğretim görme ihtiyaçları vardır. Sınıf ortamında kendilerini güvenlikte hissetmeleri, kendilerinden akademik bakımdan neler beklendiğini iyice anlamaları ve nasıl davranacaklarının öğretmenler tarafından öğretilmesi gerekir. Aşağıda sıralanan yöntemler bu öğrencilerin sınıfta sergileyecekleri olumsuz davranışları önlemede yardımcı olacaktır.
&Çocuğu olduğu gibi kabul edin. Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu nöropsikiyatrik bir bozukluktur. Denetlenebilir ancak yok edilemez. İlaç ve davranış değiştirme yöntemleriyle %80 oranında bir düzelme sağlanabilir. Her şeyden önce çocuğun olduğu gibi kabul edilmesi gerekir.
&Çocuğun davranışlarına karşı eğitimcilerin kabul çizgisinin yüksek olmasında yarar görülmektedir fakat bu durum çocuğun otoritesine dayalı bir ortamı oluşturmamalıdır.
&Bu öğrencilerin düşünce biçimlerinin farklı olduğuna dikkat edin. DEHB’ li çocuklar doğrusal bir düşünceye sahip değillerdir ve asla olamazlar. Onları doğrusal düşünceye teşvik etme ve zorlama teşebbüsünde bulunmanız kaynakları ve zamanı boşa harcamanıza sebep olur.
&Ders sırasında saçını okşamak, omzuna dokunmak tüm öğrencilerin kendilik değerini arttırdığı gibi konuya ilgilerini de arttırmaktadır. Bu çocuklar görsel ve dokunsal uyaranlardan etkilenirler. Dikkatlerini çekmek istediğinizde fiziksel olarak yakın olmak ve uygun olan zamanlarda ona dokunmak etkili olabilir. Ayrıca bu çocuğu sınıf ortamında ön sıralara oturtmak dikkatinin dağılmasını engeller ve daha kolay kontrol edilmesini sağlar.
&Sürekli göz göze gelmeye çalışın. DEHB’li olan bir öğrenciyle göz göze gelerek onu daldığı alemden geri getirebilirsiniz.
&Kıyaslama, duygusal istismar, bağırmak, hakaretlerde bulunmak, fiziksel istismar, fiziksel güç kullanmaktan uzak durmak gerekmektedir. Bu durum çocukla kurulan ilişkide güven ortamını olumsuz yönde etkilemektedir.
&Başarılı olduğu her işi mutlaka pekiştirin, bu durumu övgülerle belirtebilirsiniz.
&Okul- aile arasında beklenilen düzeyde işbirliği oluşturulmalıdır. Koordinasyon düzeyine göre eğitim sürecinin etkisi farklılık gösterecektir. Beklenilen düzeydeki işbirliği çocuğun davranışlarında farklılaşmanın ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir.
&İletişimin  açık ve net olmasını sağlayın. İletişim açık ve net olmadığında çocuğun kafası karışabilir. Yönergeleri adım adım sözel yada yazılı olarak verin.                        
&Çocuğun kendisine, ona nasıl yardımcı olabileceğinizi sorun. DEHB’ li olan çocukların sezgileri genellikle çok gelişmiştir. Eğer nasıl daha iyi öğrenebilecekleri kendilerine sorulursa bunu anlatmaktan çekinmezler; ama bu bilgiyi gönüllü olarak anlatmaktan çekinirler. Çünkü anlatacakları yöntem genellikle sıra dışıdır. Bu yüzden öğrencinizle baş başa oturun ve nasıl daha iyi öğrenebileceği konusunda onun fikirlerini öğrenin.
&İşlerin nasıl yapılması gerektiğini tekrarlayın, yazın, söyleyin tekrar tekrarlayın. DEHB’li olan kişiler direktifleri bir kereden fazla duyma ihtiyacındadırlar. DEHB’ li olan çocukların en büyük sorunu hatırlayamamaktır. Hatırlamalarına yardımcı olabilmek için onlara küçük hileler öğretin. Öğrenme zorluğu yaşayan çocukların canlı hafıza yada başka bir değişle hafıza sofrasında mevcut yer konusunda sorunlar yaşadığı belirtilmektedir. Aklınıza gelebilecek her türlü hile, ipuçları, kafiyeler, kodlar vb. hafızanın geliştirilmesine yardımcı olacaktır.
&Aşırı yorgunluk, stres ve baskı çocukların özdenetimlerini azaltıp uygunsuz davranışlara neden olabileceği için dinlenme fırsatı sağlanmalıdır. Sessizlik zamanı ve gevşeme tekniği uygulanabilir.
&Çocuğu etiketleyici isimler kullanmak yerine sınıfta okul arkadaşları tarafından kabulünü sağlamak amacıyla çocuğun yaşadığı durumu anlatan hikaye ve öykülerden yararlanılmalıdır.
&Sınıf içerisinde çocuğun hareketleneceği hissedildiği anda çocuğa bir takım sorumluluklar verilerek çocuğun hareket etmesine olanak sağlanarak çocuğun sınıf içinde daha iyi kontrol edilebilmesi sağlanabilir.
&Öğrenmenin duyuşsal boyutunu ihmal etmeyin. Duyuşsal eğitim, davranışların kalıcı kılınması açısından oldukça önemlidir. Bir öğrenci duyuşsal giriş davranışları açısından eksikse, öğrenme açısından bir sorun ortaya çıkacak demektir. Bu çerçevede öğrencilerin katılım, ait olma ve eğlence ihtiyaçlarının öğretimsel etkinlikler esnasında karşılanması gerekir.
&Sınırlar koymaktan çekinmeyin. Sınırlar çocuklara ceza vermek için değil çevrelerine güven duymalarını sağladığı için konur. Sınır koymayı sık sık sizden beklediği gibi vaktinde ve yalın bir şekilde yapmaya çalışmalısınız.
&Önceden belirlenmiş bir programa dakik bir biçimde sadık kalmasını sağlayın. Bu programı tahtaya ya da öğrencinin sırasına yapıştırabilir ve sık sık bakması için uyarabilirsiniz.
&DEHB’ li olan öğrencinizin arada bir sınıftan çıkmasını sağlayarak–sınıf dışında bir iş yaratarak- bir emniyet sübabı oluşturun: Eğer bunu sınıf kuralları için de oturtabilirseniz o zaman çocuğu sınıfta kalıp “kendini kaybetmek” yerine ; bir şans vermiş olursunuz ve aynı zamanda da kendini izleme ve kontrol etmeyi   öğretirsiniz.
&Kuralları yerleştirin. Kuralları herkesin görebileceği bir biçimde yazın ve asın. Kendilerinden beklenilen şeyin ne olduğunu bilerek ikna olacaktır. Ancak etkili kural koyma tekniklerini dikkate almanız şarttır.
&Ev ödevlerinin niceliğinden ziyade niteliğine  yönelin. DEHB‘li öğrenciler, genellikle az ödeve ihtiyaç duyarlar.
&Büyük ödevleri küçük parçalara ayırın.DEHB’ li öğrenciler için bu çok önemlidir. Ağır ödevler çocuğu ezebilir ve çocuk, “Bunu asla yapamayacağım” şeklinde duygusal bir tepkiyle geri çekilir. Ağır ödevleri, her bir bölümü yapabilecek nitelikte görünen küçük parçalara ayırarak çocuğun başarısızlık duygusu azaltılabilir.
&Bu çocukların dikkatleri çabuk dağıldığı için sınıf duvarlarına  öğrencilerin dikkatlerini dağıtıcı şeyler asmayın.
&DEHB’li öğrenciyi sınıfta iyi arkadaşlık kurabileceği biriyle eşleştirin.
&Çocuğun neler öğrendiğini sık sık kontrol edin. Geri bildirimler verin çünkü bu çocuklar kendilerini değerlendiremezler. Çoğu zaman nasıl davrandıklarının ve bulundukları  noktaya nasıl geldiklerinin farkında değildirler. Onlara bu bilgiyi yapıcı bir tavırla yapın.
&Bu çocuklar ödev defteri tutma konusunda zorluk çekerler. Bundan dolayı bütün ödevleri tahtaya yazın.
&Sınıfa getirmelerini beklediğiniz eşyaların neler olduğunu açık bir biçimde öğretin. Öğrenciler sınıfa hazırlıksız geldiklerinde yanlarında getirmeleri gerekip de getirmedikleri şeylerin yerine daha sevimsiz ve eski olanlarını verin. Bu beklentilerinizin ciddi olduğunu gösterir.
&Bu tür öğrencilerin bir çoğunun işitsel uyarıma ihtiyacı vardır ve sessiz okuduklarından anlam çıkaramazlar. Bu öğrenciler genellikle alçak sesle kendi kendilerine okumalıdırlar ki kendi seslerini duysunlar, dikkatlerini sürdürebilsinler ve okuduklarından anlam çıkarabilsinler.
&Evde yüksek sesle okumaya cesaretlendirin. Mümkün olduğunca sınıfta sesli okuma yapın. Sadece ciddi davranışsal problemlerle ilgilenmeye çalışın, böylece öğrenci basit sorunlarla bunaltılmamış olur.
&Ders anlatımının okuma kısmı için aşırı hareketli öğrenciyi iyi konsantre olabilen öğrencilerin arasına oturtun. Okuma parçasında en çok yarar sağlaması için bu öğrenci okuma parçasını önceden teypten dinlemeli; daha sonra eşlerle veya küçük gruplar içinde okumalıdır.
&Dikkati dağınık öğrencileri okunanı izleyebilmeleri için parmaklarını veya karton şeritler kullanmaya teşvik edin.
&DEHB ‘li öğrenciler genellikle büyük harfle başlayan sözcükleri doğru yazmada ve noktalama işaretlerini kullanmada zorluk çekerler. Yazım yanlışlarına dikkat etmez ve kendi yazım yanlışlarını  düzeltmekte çok zorlanırlar.Bunun için öğrencilere sık sık çalışmalarında  büyük harflere ve noktalama işaretlerine dikkat etmelerini hatırlatın, yanlışları  bulmada onlara yardım edin.
&Öğretirken konu başlıklarını kullanın, ana fikir çıkarmayı öğretin. Bu yöntem, çocuğa öğrenmeyi başardığı bilgilerin gerekli olduğu duygusunu da aşılayacaktır. Çünkü genellikle öğrendiklerinin gereksiz, hiç kullanılmayacak şeyler  olduğunu  düşünürler.
&Çocuğun okulda spora yönelmesi sağlanmalıdır. Bu konuda beden eğitimi öğretmeni ile işbirliği yapıp çocuğun yakın olduğu bir spor alanını belirlemek, bu sporu yapması için imkan tanımak faydalı olur.
&Çocuklar en iyi oyunla öğrendiği için matematikten hayat bilgisine kadar her dersin belli bir bölümü oyunla öğrenmeye ayrılabilir.
&Bu çocuklar sık sık başarısızlık duygusu yaşarlar. Bunun için mümkün olduğunca başarılı olduğu durumlar araştırılıp kendilerini başarılı hissedebilecekleri yaşantılara sokulmalıdır.
&Mümkün olduğunca  çocuğa sorumluluk verin. Bu sorumluluklar çocuk tarafından ceza biçiminde algılanmamalıdır.
&Çocuğun, arkadaşlarına DEHB’li olduğunu söylemesini önerin. Sorun yaşadıklarında arkadaşları daha anlayışlı olabilirler.
&Sık sık tahtaya kaldırın ve silmeniz gereken yazıları sildirin, sınıfta dağıtılması gereken materyalleri ona dağıttırın.
&Sınavlarda dikkatinin dağınıklığı göz önüne alınarak değerlendirme yapılmalı ve sınavlarda çok sıkıldığı hissedildiği zaman ara verilerek sınav yapılmalıdır. Ayrıca sözlü sınavlarda daha başarılı olduğu gerçeği unutulmamalıdır.
&Ders anlatırken olabildiğince görsel, işitsel ve hareketli araçlar kullanılmalıdır. Mümkünse bu araçların kurulması ve kullanılmasında ondan yardım alınabilir.
&Sık sık grup çalışması yapın. Bu yolla gruba katılmasının keyfini yaşayacak, motivasyonu artacak ve kurallı yaşamayı kurallara uymayı öğrenecektir.
&Çocuğa DEHB’ in avantajları olduğunu da hatırlatın. Şu avantajları iletebilirsiniz: DEHB çok fazla enerji verebilir. Aşırı hareketlilik arkadaşlarını eğlendirmede ve acil işleri yapmada yardımcı olabilir. İlerde çok fazla konuşkanlık gösteren mesleklerde başarılı olmaları sağlanabilir. DEHB bir seferde birden çok ihtimal düşünmeyi kolaylaştırır.