Son 25-30 yldr çocuk Psikiyatrisi kliniklerinde dikkat eksiklii hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tans poplaritesini korumaktadr. Tarihsel süre içinde minimal beyin disfonksiyonu, hiperkinezi, hiperkinetik sendromu ve hiperaktiviteli dikkat eksiklii sendromu gibi farkl isimlerler ele alınmış , son snflama sisteminde ise dikkat eksiklii hiperaktivite bozukluğu olarak tanmlanmtr. DEHB tanm ile yukarda saylan tanmlar arasında belirgin farkllklarn olduğu bir gerektir. Gnmzde DEHB alt tipleri tarif edilerek tansal yaklam snrlar geniletilmitir.
DEHB çocuklu ann en nemli psikiyatrik sorunlarının banda gelir. Aileyi, okulu ve toplumu ilgilendiren ynleriyle ve geni anlamyla bir eğitim ve Öğretim sorunudur. Sorunun erken tehisinde tedaviden elde edilen sonularn yz gldrc olmas hiperaktivitenin salk ve eğitim alannda alanlar tarafından mutlak bilinmesi gerekli konular arasında yer almas gereini gstermektedir.
Dikkat eksiklii hiperaktivite bozukluğu,
Ar hareketlilik,
Dikkat eksiklii ve
mpulsivite olarak snflandrlabilen temel belirti kmesinden oluur.
AIRI HAREKETLLK (HPERAKTVTE)
Aslnda her ocuun hareketli olmas beklenir. çocuk koar, der ve grlt kararak oynar. Bunlarn hepsi doal karlanabilir. Ancak DEHB'da ise ocuun hareketlii ardr ve yatlaryla kyaslandnda farkllk hemen anlalr. Genellikle bu çocuklar bir motor tarafından srlyormu gibi sürekli hareket halindedirler. Bitmek tkenmek bilmeyen bir enerjileri vardr. Ykseklere trmanr, koltuk tepelerinde gezer, ev içinde kouturur ve dur sznden anlamazlar. Sakin bir eklide oynamay beceremez, bir süre sakin bir şekilde oturamazlar. Oturmalar gereken durumlarda ise elleri ayaklar kpr kprdr. ok konuur, iki kii konuurken sk sk lafa girerler. Masann banda oturamaz, dolaysyla derslerini uygun mekanlarda alamazlar.
DKKAT EKSKL
çocukta dikkat kusuru özellikle eğitim hayatnn balamasyla belirgin hale gelir. Okul ncesi dnemde de her eyden abuk sklan ve bkan bu çocuklar, oyuncaklardan dahi sklp ksa bir süre sonra onlar paralamay tercih ederler. Okulun balamasyla birlikte öğrenmeye kar ilgisizdirler. dev yapmay sevmez, anne/baba ve öğretmenin zoruyla dev yaparlar. devleri yapmakta hayli zorlanrlar. Masann bana oturamaz, otursalar dahi eitli bahaneler uydurarak (tuvalete gitme, su ime gibi) sk sk masa bandan kalkarlar. Anne /babay ders alrken sürekli yanlarnda isterler. zerine aldklar bir ii sürekli bitirmekte zorlanr, bir ii bitirmeden hemen dierine geerler. Kendileriyle konuulduunda sanki konuan dinlemiyormu grnts verirler. Bir komutu birka defa syledikten sonra yerine getirirler.
Snfta dersi takip etmedikleri gzlenir. Dardan gelen uyarlarla hemen dikkatleri dalr. Ders d ilerle fazlaca ilgilenir, elindeki kalem, defter ve oyuncak gibi malzemeyle urar, dersi takip edemezler. Derste sklmalar nedeniyle snfn dikkatini ve huzurunu bozacak davranlar sergileyebilirler. (derste konuma, arkadalarna laf çatışma ve garip asker karma gibi).
Okuma ve yazma kaliteleri yatlarndan kt, defter dzeni ve yazlar bozuk olabilir. Okurken sk hata yapabilir ve cmlenin sonunda kelime uydurmalarna rastlanabilir. Unutkandrlar. Snfta sk eya kaybetme yannda, iyi rendiklerini dndnz bir bilgiyi de abuk unutabilirler. Kendilerine uygun bir alma dzeni ve sistemi geliştiremezler. Okuma ve yazmay genellikle sevmezler. Ders kitab okumann yannda hikaye ve roman tr kitaplar okumaya kar da isteksizdirler.
Yaanan tm bu öğrenme zorluklarna snavlarda dikkatsizce yaplan hatalar eklenir. Sabrszlklar nedeniyle sorular hzlca okuma, tam okumama ve yanl okumalara sk rastlanr. Bu nedenle ok iyi bildikleri bir soruyu dahi yanl cevaplayabilirler. Test snavlarnda eldiricilere kolaylkla kanarlar. özellikle ilkokula balad yllarda snav kadn ncelikle vermeyi marifet sayarlar. Sonunda bilgileri ve bildiklerinden daha az orannda not alrlar.
Dikkat eksiklii okul ncesi dnemde pek fark edilmeyebilir. Ancak bu çocuklarn bir ksm ders d ilerde de abuk sklma belirtileri gsterirler. Zeka dzeyi iyi olan ve ek olarak zel öğrenme güçlüğü olmayan çocuklar ilkokulun 3.ve 4.snflarna kadar derslerde sorun yaamayabilirler. almadklar ve dersi iyi takip etmedikleri halde notlar kt olmayabilir. Derslerin arlamasyla birlikte baarda ciddi dler yaanmaya balanr.
Ev içinde günlük yapmalar gereken iler konusunda sorumluluk almak istemezler. Genellikle danktrlar ve kurallardan holanmazlar.
MPULSVTE (DRTSELLK)
Sonunu dnmeden eyleme geme olarak tarif edilebilecek olan impulsivite, bu çocuklarn uyumlarn bozan en ciddi belirti kmesidir. Sabrszlklar, srasn beklemekte glk ekmeleri ve ynergeleri dinlemeleri tipik özellikleridir. Sonuta kendisi ve evresindekiler için zararl olabilecek fevri hareketleri ve snr tanmadaki zorluklar davran sorunlarının ilk habercileri gibidir. Yatlaryla birlikte olduklarnda olaylara ar tepki vermeleri ve fiil ve szle arkadalarn rahatsz etmeleri nedeniyle toplum içinde istenmeyen adam ilan edilirler.
ALT TPLER
nceleri dikkat eksiklii hiperaktivite tablosunun ayn younlukta bulunduklar dnlrd. Oysa imdi DEHB'nun farkl alt tipleri tariflenerek tansal yaklamlar yeniden düzenlenmitir.
Dikkat eksiklii hiperaktivite BLEK TP
Klasik anlamda DEHB dendiçinde anlalan bileik tiptir.
Dikkat eksiklii belirtilerinin yannda hiperaktivite belirtileri de bulunmaktadr.
Dikkat eksiklii hiperakitvite HPERAKTVTE ve MPULSVTENN NDE GELD TP
Hiperakitvite ve impulsivite belirtileri belirgin iken eksiklii belirtileri daha az gzlenir. Genellikle ders baarlar kt deildir, ancak bulunduklar ortamda hiperakitvite ve impulsiviteleri nedeniyle uyum sorunu yaarlar.
Dikkat eksiklii hiperakitvite DKKATSZLN NDE GELD TP
Dikkat eksiklii belirtileri belirgin iken hiperakitvite ve impulsivite belirtileri daha az gzlenir. Genellikle ders baarlar iyi deildir, ancak hiperakitvite ve impulsiviteleri belirgin olmadndan uyum sorunu yaamazlar.
GRLME YAI, CNSLER ARASI FARK VE GRLME SIKLII
Belirtilerin 7 yandan nce balamas gerekir. Genellikle 4-5 yalarnda belirtiler belirgin hale gelir. Ancak bir ksm bebekliklerinden itibaren huysuzluklar az uyumalar ve az yemeleri ile dikkat ekerler. Okul dneminin balamasyla dikkat eksikliçine bal öğrenme sorunlarının gndeme gelmesi ve arkadalarla olan sorunlar aileyi tedirgin etmeye başlar. Ergenlik dneminde ise okul baarszl yannda davran sorunlar ve aileye kar gelien tutumlar gzlenir. Ergenlikte ar hareketsizlik azalr ve yerine abuk sklma ve dikkat kusuru belirgin olur.
Erkek çocuklarda kzlara oranla daha sk rastlanr. Erkek çocuklarda genellikle hiperaktivite ve impulsivite belirtileri n planda iken, kz çocuklarnda daha ok dikkat eksiklii belirgindir. DEHB her kltr ve toplumda grlen bir bozukluktur. Toplumda grlme skl farkl araştırmalarda farkl sonular elde edilmesine karn yaklak %5-6 gibidir.
DEHB'NA ELK EDEN DER PSKYATRK SORUNLAR
DEHB çocuklarda kar gelme bozukluğu ve davranm bozukluğu ile birlikte grlebilir. Ayrca, zel öğrenme güçlüğü skl bu çocuklarda daha fazladr. zel öğrenme güçlüğü ile birlikte grldnde ders baarszl ok daha belirgin hale gelir.
NEDENLER
Son 15-20 ylda yaplan araştırmalar DEHB'nun organik kkenli olduğu grn hakim klmtr. Yeni araştırmalar beyin glikoz metabolizmasndaki bozukluklar zerinde younlamtr. Bu çocuklarn zgemilerinde hamilelikte ilaca maruz kalma ve intra uterin infeksiyonlar, zor doum, dk doum arl,geirilmi M.S.S infeksiyonlar dikkat ekmitir. Bozukluun genetik geii zerinde durulmu ve bu çocuklarn 1.dereceden akrabalarnda DEHB oran daha yksek bulunmutur. Kaotik alie yapsnda yetien ve ar ihmal ve tacize maruz kalan çocuklarda da DEHB belirtileri gzlenebilmektedir.
LKEMZDE HPERAKTVTE
Bat toplumlarnda ve özellikle A.B.D'de DEHB tansnn fazlaca konduu tartmalar sürerken, maalesef lkemizde çocuk Psikiyatristi sayndaki yetersizlik bu çocuklardan nemli bir ksmnn zamannda gerekli tedavi programna alnmasn engellemektedir. Toplumumuzdaki hiperaktivite konusunda yanl ve eksik bilgilerin tedaviyi engelleyici veya geciktirici bir yan vardr. Halk arasında DEHB belirtileri yanl bir ekildi stn zekal olma, marklk, terbiyesizlik, tembellik ve huysuzluk gibi terimlerle izah edilmeye allr. Dolasyla belirtileri grmezlikten gelmeden, iddet uygulamaya kadar geni bir yelpazede zm aranr. Belirtileri bu sorunun yansmalar olarak grmek yerine sulu aramak ve sonunda ocuu cezalandrmak aslnda en byk zmszl retmek demektir.
Anne/babalarn sürekli birbirlerini sulayarak, 'adeta sorunun nedeni ben deilim' mesajn vermeye almalar, ev içindeki huzuru bozarak ocua ulamamz daha da gletirir. Bata eğitimciler olmak zere çocukla ilgili her kesimin DEHB hakknda temel bilgilere sahip olmas gerekir. Toplumda yaygnl hi de azmsanmayacak oranda olan bu salk ve eğitim sorunun erken tehisi anne-baba-ocuk geninde oluacak yanl tutumlarn en aza indirilmesini salar.
TEDAV
Tedavinin ilk art, aile okul ve hekim arasında sk ibirliidir. nk DEHB evde olduğu kadar okulda da sorun yaanmasna neden olur. öğrenmeyle ilgili sorunlar yannda arkada ilişkilerinde yaşanan sorunlar ve kurallara uyma gl aile ve okulun ortak ve sağlıklı yaklamlaryla alabilir.
ncelikle ailenin hiperaktivite hakknda bilgi sahibi olmas gerekir. nk çocukta var olan sorunlarn nedenlerini baka yerlerde aramak, zm retmeyi engelledii gibi, telafisi mmkn olmayan yanl yaklamlar sergilenmesine neden olacaktr. çocukla olan ilişkimizi dzenleyebilmek için DEHB belirtilerini yanl yorumlamamak gerekir. ocuun davranlarn ya da derslerle ilgili zorluunu yaramazlk ya da tembellik olarak yorumlayan anne-babalar çocukla ilişkilerinin bozacak derecede sürekli ceza verme eilimindedirler. Oysa bu çocuklarn cezalardan pek anlamadklar ksa süre içinde grlecektir. Tedavide çocukla yeniden sağlıklı ilişki kurabilmenin yollar aranr. Ailenin ocua yönelik tutumlar gzden geirilerek yanllar ayklanmaya allr.
DEHB'nun tedavisinde ilalar nemli yer tutarlar. Dikkat arttrmaya ve davranlarn kontrol edilmesine yönelik ila tedavisi uzun yllardr kullanlmaktadr. Stimlanlarn bulunmasyla ila tedavisinde ciddi gelişmeler olmutur. Gnmzde DEHB'nun tedavisinde Metylfenidat, dextroamfetamin ve pemolin gibi stimlanlarn yannda baz antidepresan ve karbamezapin'den yarar grld bilinmektedir. Medikal tedaviden elde edilen sonular ocuun ya, zeka dzeyi, ailenin tedaviye uyumu ve sebat gibi faktrlerden etkilenmektedir. Stimlanlarn devreye girmesiyle tedaviden elde edilen baar oran olduka artmtr. Stimlanlar; tedavideki baarlar yannd, gvenilir ila olmalar, çocuklarda bamllk yapmamalar ve yan etkilerinin az olmas nedeniyle tercih edilirler.
lkemizde psikiyatrik ila kullanm konusundaki yanl bilgilenmeler DEHB olan çocuklarn gerektiçinde ila kullanmalarn da engellemektedir. Ailenin yan etkilerden korkarak ila reddetmesi, tedaviyi geciktirmekte ve sonradan geri dnm olmayan sonular dourabilmektedir.
öğrenme güçlüğü eken çocuklarda özel eğitim programlarının uygulanmas gerekebilir. Kalabalk snflarda dikkatlerinin dalmas nedeniyle renemeyen çocuklara bireysel eğitim renemeyen çocuklara bireysel eğitim destei verilmelidir. Olumsuz davranlarn dzeltilmesi ve yerine olumlu davranlarn konulmas için eitli destekleyici ve davran tedavi teknikleri uygulanabilir.
DKKAT EKSKL HPERAKTVTE BOZUKLUU
- ounlukla elleri ayaklar kpr kprdr ve oturduu yerde kprdanp durur.
- ou zaman hareket halindedir ve bir motor tarafından srlyormuasna kouturur durur, ykseklere trmanr.
- Oturmas istendiçinde, oturduu yerde bir mddet kalmakta glk eker.
- Dikkati konu d uyaranlarla abuk dalr.
- Zihinsel abay gerektiren ders dinleme, ders alma, okuma ve yazma görevlerinden kaar.
- devlerde ve snavlarda dikkatsizce hatalar yapar.
- Sabrszdr, srasn beklemekte glk geer
- Kendisiyle konuulduunda sanki dinlemiyormu izlemini verir.
- Sakin ve grltsz biçimde oynamakta zorluk eker
- Verilen ynerge ve devleri yapmakta zorlanr, bu ii tamamlamadan dierine geer
- ok konuur, sk sk bakalarının szn keser ve lafa girer.
- abuk unutur, sk eya kaybeder.
- ou zaman sonularn dnmeden tehlikeli ilere girer. |
